Một ngày chủ nhật mùa xuân tuyệt đẹp, nắng xuân ấm áp, trên chợ trời Sân Vận Động tại thủ đô Warszawa một nhóm các nghệ sỹ Ba Lan đã tạo dựng đài phát thanh quốc tế phục vụ các thương gia bằng các ngôn ngữ khác nhau. Nhưng không phải tiếng Ba Lan! Tất cả mọi người đều bất ngờ, người Ba Lan, người Việt Nam...mặc dù trước đó đã có nhiều quảng cáo dán trên nhiều khu vực sân vận động. Đài phát thanh quốc tê một ngày ấy đã được truyền thông chú ý, trong đó có đài truyền hình TVN, TVN24 và nhật báo Gazeta Wyborcza. Hai bài báo ( một bài giới thiệu trước và một bài tường thuật) vẫn còn có thê đọc được trên mạng tại địa chỉ:

http://miasta.gazeta.pl/warszawa/1,87631,5146715.html

và

http://miasta.gazeta.pl/warszawa/1,34861,5159883.html

Còn đây là tờ quảng cáo bằng tiếng Việt:


Thông điệp mà các nghệ sỹ Ba Lan muốn thực hiện là:

Trên chợ xung quanh SVĐ 10 năm có loa phát thanh công cộng phát quảng cáo hoặc thông tin về giờ làm việc và các việc liên quan đến quản lý chợ. Đề án Đây là tiếng nói SVĐ biến loa phóng thanh công cộng thành đài phát thanh cuối tuần, mà các chương trình phát thanh sẽ do cộng đồng quốc tế các thương nhân trình bày trong các ngôn ngữ của họ. Đề án này xuất phát từ biểu diễn xắp đặt của nghệ sỹ Na-uy Jens HAANIG, người đã phát các chuyện khôi hài bằng tiếng Thổ Nhỹ Kỳ qua loa phóng thanh trên quảng trường trung tâm thành phố Oslo. Tất nhiên chỉ có cộng đồng thiểu số người Thổ mới hiểu được mà thôi. Sự việc này đã thay đổi sức mạnh đương quyền của ngôn ngữ thông dụng trong giây lát đồng thời khám phá, làm lộ diện sắc dân thiểu số „vô hình”. 

Đề án Đài phát thanh Sân Vận Động sử dụng một trong số các công cụ truyền thông phổ biến nhất và tạo ra khoảng không gian âm thanh chung trong đó sự phân chia lãnh thổ, dân tộc hay ngăn cách có tính tượng trưng nào đó đều bị xóa nhòa. Ý TƯỞNG chủ đạo của đài phát thanh tạm thời sẽ là tính „không phải tiếng Ba Lan” của các thông báo và sự không hiểu được các nội dung được phát trong nhiều ngôn ngữ (bình luận thể thao bằng tiếng Việt, tuyên ngôn chính trị bằng tiếng Ả- rập, tin tức bằng tiếng Nga, tường thuật tại chỗ từ quầy buôn). Liên Tưởng tới chiến thuật của „radio art” dự án có mục đích tạo ra tiểu cộng đồng người phát thanh và người nghe, mà chính họ là những người trong vài năm qua đã lặng lẽ làm phong phú cho quang cảnh của một thành phố hậu cộng sản đơn điệu sắc dân.
(phần chữ  in trên quảng cáo mà không đọc được trên bức ảnh trên đây)



Thính giả Ba Lan nghe đài phát thanh quốc tế và tắm nắng xuân. Ảnh: Ngô Đăng Quang


Tất nhiên trong chương trình của đài phát thanh quốc tế hôm đó không thế thiếu chương trình tiếng Việt. Dưới đây là nội dung  một chương trình tiếng Việt của đài phát thanh Tiếng nói Sân Vận Động:

Có lẽ chợ trời Sân Vận Động là địa điểm Ba Lan nổi tiếng nhất trong cộng đồng người Việt, tại Ba Lan, tại Việt Nam và trên thế giới! Tất nhiên đôi khi chúng ta còn gọi là Sân Vận Động 10 năm, ấy là dịch từ tiếng Ba Lan Stadion Dziesięciolecia! Khó phát âm đấy chứ! 

Nhiều người đã làm giàu tại đây, trở thành tướng soái và các doanh nghiệp thành đạt. Còn tôi, còn tôi vẫn chỉ là người buôn lẻ! Bởi một lí do đơn giản, tôi chẳng bao giờ biết buôn và chẳng bao giờ buôn bán chăm chỉ như hàng nghìn đồng hương của tôi trên chợ trời Sân vận động. Và vì thế, đã suốt chục năm rồi tôi vẫn chỉ có những gì tôi có mà những người vừa mới vượt biên sang đây đều có! Thế đó, thế là huề cả làng, tôi cũng là một người buôn nhỏ như hàng nghìn người Việt Nam đang buôn bán hôm nay trên sân vận động!

Tôi đã từng buôn xịt nam, xịt nữ,... đã từng buôn nịt vú, áo xoa và vô vàn thứ khác. Ai mua quần xịt nào, mua đi! Mua đi! Mua đi! Stringi, majtki i reformy! Komu, komu bo idę do domu!

Thế đó, bạn sẽ cho là tôi không biết buôn. Buôn từ lâu rồi, buôn đủ thứ, mà vẫn chưa là soái! Vẫn buôn bán lẻ! Tôi xin thú nhận và tôi công nhận như vậy. Và tôi chỉ kiếm cớ để không phải đi chợ. Tỉnh dậy nghĩ đến chuyện đi chợ sao mà thấy nặng nề khó nhọc! Vất vả lắm tôi mới đủ sức đến chợ. Tất nhiên khi đến chợ, không khí vui vẻ làm ăn hăng say thì lại vui ngay thôi. Theo guồng mà lao vào cuộc.

Nhưng cũng rất nhiều lần tôi không đủ sức mà bò dậy, khi ấy để lấy lại sức lực tôi bật nhạc lên nghe. Đó là một bài hát Ba Lan yêu thích của tôi. Bài Wielki Targ, thôi cứ tạm dịch là "Chợ trời", do nữ ca sĩ Ba Lan Alicja Majewska biểu diễn. Mời các bạn nghe một đoạn nhé:


Đây là một bài hát về chợ trời, tôi cảm nhận như vậy. Có lần tôi cho hai bạn gái trẻ Ba Lan nghe thử thì họ bảo là bài hát về tình yêu. Của đáng tội, cuối bài hát có mấy câu về đôi lứa đi trong cô đơn và mong muốn tạo ra thế giới của riêng mình.
Nhưng đối với tôi đó chính là bài hát về chợ trời. Này nhé:

-Tutaj sprzedasz kazde słowo i kazdą mysl. Ở đây bán cái gì mà chẳng được, bán lời nhé, bán ý tưởng nhé! Nói nôm na tức là buôn nước bọt và thổi còi chứ còn gì nữa!

- Możesz tu swój kram szykować, choćby i dziś! Ngay ngày hôm nay cũng có thể bắt đầu buôn được ngay, dựng quầy của mình ngay tai đây này và cứ thế mà bán! Możesz tu swój kram szykować, choćby i dziś. Ok.?!

Rồi lại nữa:

-Ktos z forsą przyszedł na wielki targ
Tức là có một người mang rất nhiều tiền đi chợ, khách sộp rồi. Tuyệt quá!

Và chợ thì rất đông:

-Wielki Targ! Przy głowie głowa , wielki targ!

Trong bản gốc tiếng Ba Lan:- đầu chạm đầu - rõ là:- Người đi lườm lượp, đông như kiến cỏ, chứ còn gì nữa!

-Wielki Targ! Chợ to lắm, chắc gần bằng chợ trời Sân Vận động!

Nhưng đối với tôi bài hát này còn là câu thở dài:- đời là thế!

Đời là bon chen, ghen tỵ! Đời là dối lừa nhau! Đời là lừa gạt, trắng trợn, bất chấp! Bội ước và phản bội! -Tu sprzedaje się przyjaciół, jeśli masz! Ở chợ người ta bán cả bạn bè, nếu như có!

Thở dài nhưng những nút nhạc lại réo gọi phải chiến đấu, phải đứng dậy gây dựng cuộc đời, mặc dù đời là thế, buôn chen, ghen tỵ và cực nhọc! Đời là thế, nhưng phải vượt qua, phải hướng thiện! Phải trở thành người tốt!

Và nhiều đoạn thơ của bài hát làm tôi liên tưởng đến bài thơ của Hồ Xuân Hương:

Chợ trời

Khen thay con Tạo khéo trêu ngươi.
Bày đặt ra nên cảnh chợ trời!
Buổi sớm gió đưa, trưa nắng đứng,
Ban chiều mây họp, tối trăng chơi.
Bầy hàng hoa quả tư mùa sẵn,
Mở phố giang sơn bốn mặt ngồi.
Bán lợi, buôn danh nào những kẻ,
Chẳng nên mặc cả một đôi lời.

Tôi tạm dich ra tiếng Ba Lan như sau:

Godny pochwał Kreator, co wzrok nasz dokucza
Tworząc taki widok jak Bazar Stadionowy
Rankiem bryza tu wieje, w południu żar pali,
Wieczór schodzą się obłoki, nocą księżyc w nich brodzi
Przez cztery pory roku wystawiają świeże kwiaty i owoce
I na cztery strony kramy towarów, wszelakie rodzaje
A więc sprzedawcy bogactw i nabywcy zaszczytów
Nie przystoi wam tu słowo targowania!

Xin cám ơn các bạn đã chú ý lắng nghe!