I. Niềm tin chân lý quê hương!

1. Đó là thời gian sau năm 1973 khi Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh Việt Nam đã được ký kết. Chúng tôi, những Giáo chức (thời trước, những thầy giáo dạy cấp I gọi là Giáo viên, dạy cấp II  trở lên gọi là giáo sư, tên gọi chung là Giáo chức), “dân Đà Lạt”, hay sinh hoạt với nhau trong phong trào “tiến bộ”, đấu tranh đòi Hòa bình, Dân chủ, Độc lập, Tự do. Có những anh em đã từng bị bắt về tội xuống đường đấu tranh đòi hòa bình, hòa hợp ngẫu nhiên lại gặp nhau cùng dạy học tại trường trung học tư thục Bồ Đề - Đức Trọng. Tất cả đều dạy giờ. 

Nhân dân Quận Đức Trọng đa số theo đạo Phật. Hầu như xã, thôn nào cũng có chùa ngoại trừ những vùng Thiên chúa giáo toàn tòng di cư sau năm 1954. Thị trấn Tùng Nghĩa trước 1975 là một thị trấn đông dân cư, nằm trên quốc lộ 20 cũ, cách trung tâm thành phố Đà Lạt hơn 25 km; là “trung tâm” kinh tế, văn hóa, xã hội của quận Đức Trọng, là một vùng kinh tế khá trù phú của tỉnh Tuyên Đức. Dân cư Tùng Nghĩa chủ yếu thuộc thành phần lao động, là dân tộc thiểu số các tỉnh vùng núi phía Bắc - Cao Bắc Lạng, Lục Ngạn, Sơn La… di cư sau năm 1954 như Tày, Nùng, Thái, Nhắng… Người Hoa, người Việt cũng khá đông… Cuộc sống sinh nhai còn nhiều khó khăn. Ngoài người Hoa, người Việt chủ yếu làm nghề buôn bán tập trung tại chợ Tùng Nghĩa, đa số các dân tộc khác sống bằng nghề nông, làm rẩy, làm mướn, cuốc thuê… Tùng Nghĩa có chùa Bồ Đề và chùa Thái - được quân đội Thái Lan giúp đỡ xây dựng cho phật tử là người dân tộc Thái Tùng Nghĩa. Các trường trung học (cấp 2, 3) tập trung khá đông trên địa bàn như các Trường cấp 2 Phú Nghĩa; Nông - Lâm - Súc Đức Trọng, Trung Sơn (người Hoa), Ánh Sáng (Tin Lành); cấp 2, 3 như trường trung học Đức Trọng; trung học tư thục Bồ Đề (Phật giáo).

2. Đi dạy học xa nhà, chúng tôi thường một tuần mới về Đà Lạt một lần nên có nhiều thời gian sinh hoạt chung với nhau. Là những người tuổi còn trẻ, trên, duới 25, có nhiều ước mơ, cùng có chung suy nghĩ về đất nước, về tuổi trẻ mà đối tượng chúng tôi tiếp xúc hàng ngày là những học sinh. Xã hội lúc đó, chúng tôi nhận thức -  “Sự phân hóa tối đa của xã hội đã dồn con người vào bước đường cùng không tìm ra lối thoát. Tuổi trẻ đang lịm dần, vắt cơn mê bằng những men cay của chất rượu nồng và chập choạng trước ánh đèn mờ ảo. Tuổi trẻ không còn những sinh khí sôi động. Lý tưởng của tuổi trẻ được ngụy tạo bằng sự hưởng thụ, bằng lối sống ”duy cá nhân”, con người như ngụp lặn, ngộp thở trong sự phung phí vật chất tinh thần.
Học đường, nơi giáo dục không còn đủ khả năng che lấp sự trống vắng lạnh lùng vì chính những nhà giáo dục cũng không thoát khỏi đà dốc của tuổi trẻ. Tất cả như lao đầu một cách điên dại vào vùng u minh, được hóa trang bằng nền văn hóa nô dịch, ngọai lai, đi ngược dòng lịch sử. Con người như đánh mất chính mình, đáng mất bản chất thật của người Việt - một bản chất được thoát thai từ truyền thống bất khuất, kiêu hùng, với ý chí kiên cường sáng suốt, bằng tự hào dân tộc bốn nghìn năm."

Để làm một việc gì đó có ý nghĩa thiết thực, bản thân chúng tôi lại là những nhà giáo trẻ đứng trước hiện tình tuổi trẻ và đất nước quê hương “không thể đứng nhìn một cách bình thản thực trạng bi đát ấy mà tim mình không rộn lên những rung động, nhộn nhịp. Bầu nhiệt huyết của tuổi trẻ sôi nồng lên, hòa nhịp với sự dâng tràn của niềm tin dân tộc." (Bản tin Tổng đoàn HSPT.TT Tháng 12/ 1974)

3. Xã hội Miền Nam trước đây, dù chiến tranh nhưng xã hội dân sự vẫn được hình thành; nhiều hội, phong trào, đoàn thể thanh, thiếu niên được thành lập và tự do hoạt động như Gia đình Phật tử, Học sinh, Sinh viên Phật tử; Thanh Sinh công; Thanh niên phụng sự xã hội; Hướng đạo, Hồng thập tự…; các tổ chức trong lực lượng sinh viên các trường Đại học với quyền tự trị Đại học thu hút đông đảo thanh, thiếu niên, học sinh, sinh viên tham gia hoạt động; hoặc các nghiệp đoàn, tổ chức độc lập của lực lượng công nhân lao động.
 
Thanh, thiếu niên đến với đoàn thể bằng tinh thần tự nguyện.  Mỗi đoàn thể dù nhỏ hẹp về quy mô số lượng so với trường học nhưng “thế giới“ của đoàn viên, đội viên đến với đoàn thể đuợc mở rộng hơn do đoàn viên, đội viên học ở nhiều trường, lớp, độ tuổi khác nhau; ở những làng, xóm, khu phố, gia đình thuộc nhiều thành phần khác nhau trong một phạm vi rộng nhưng gắn bó nhau với mục đích, tính chất đoàn thể chứ không bó hẹp trong khuôn khổ một trường, lớp, thôn, xóm nặng màu sắc tổ chức chính trị - xã hội độc tôn(!). Nguyên tắc tổ chức hoạt động - dân chủ, tự nguyện, tự quản… đã phát huy tính tự giác của đoàn viên, đội viên; tập cho thanh, thiếu niên rèn luyện thói quen độc lập, tự chủ, tự tin, thích nghi dần với môi trường cuộc sống xã hội. Đòan thể xã hội cũng là một “trường học”, đều có tính giáo dục và đoàn viên, đội viên gắn bó với nhau bằng tình cảm trong tinh thần đoàn thể dài lâu!   

Sau nhiều lần trao đổi, mùa Hè năm 1974, chúng tôi đã quyết định thống nhất thành lập Tổng đoàn học sinh phật tử lấy tên là TUỆ TRUNG - Tên một vị Thiền sư đời nhà Trần. Mục đích là tập hợp học sinh các trường trung học trên địa bàn là Phật tử, sinh hoạt, giáo dục theo tinh thần Phật giáo gắn liền với cuộc sống xã hội, đất nước; giúp các em có sinh hoạt lành mạnh; tinh thần dân chủ, độc lập, tự tin trong cuộc sống xã hội đất nước thời chiến tranh. Địa bàn hoạt động là tỉnh Tuyên Đức; bước đầu tiên tổ chức thành lập là tại Quận Đức Trọng. Để hoạt động chúng tôi dựa vào Giáo Hội Phật Giáo Đức Trọng. Thầy Hiệu trưởng trường trung học tư thục Bồ Đề cũng là vị Đại Đức Chánh đại diện giáo hội tại Đức Trọng nên cũng nhiều thuận lợi cho chúng tôi. Đoàn sinh ban đầu là những học sinh của chúng tôi ở các trường trung học tư thục Bồ Đề, Phú Nghĩa và trường trung học Đức Trọng, trường công lập lớn nhất của Quận. Huynh trưởng dẫn dắt Tổng đoàn, chúng tôi mời những anh chị em, những giáo chức dạy ở các trường trên địa bàn, tất cả đều dân Đà Lạt, đã từng sinh hoạt trong các đoàn thể gia đình Phật tử, Học sinh phật tử, Sinh viên Phật tử, Hồng thập tự, Hướng đạo…, yêu thích hoạt động đoàn thể cùng tham gia . 

Trước khi bắt đầu chính thức ra mắt để hoạt động, chúng tôi tổ chức một khóa (Trại) huấn luyện; chọn những học sinh năng động, có nhiệt tình, có nhận thức để đào tạo những kỹ năng sinh hoạt  đoàn thể theo nguyên tắc dân chủ - tự quản, hàng đội tự trị để làm Toán trưởng, Toán phó. Trong Tổng đoàn, những anh em chủ chốt chúng tôi ban đầu tạm thời phân công nhau vào các chức trách - Tổng đoàn trưởng, Tổng đoàn Phó và các Ban của Tổng đoàn. Anh em đề nghị tôi viết một Đoàn ca cho Tổng đoàn. - “Học sinh Phật tử Tuệ Trung hành khúc.”  Đoàn Ca của Tổng đoàn tôi viết cũng nhanh. Ngày tập hát đầu tiên đã tạo cho chúng tôi, tất cả Huynh trưởng, đoàn sinh nhiều cảm xúc như kết gắn với nhau lại. Với tình cảm, nhận thức của tuổi trẻ đi trên đường quê hương đang còn chiến tranh; Hiệp định Paris đã được ký kết; trong hai phe tham chiến, bốn thành phần, ngoài Mỹ, 3 thành phần khác đều là VN; Mỹ cam kết rút quân hết khỏi Miền Nam. Các bên ngừng chiến, đâu ở đấy. Ngoài 2 bên đối địch còn có lực lượng thành phần thứ Ba và các bên cùng cam kết thực hiện tinh thần hòa giải hòa hợp dân tộc(!).

3. Các phong trào thanh niên, sinh viên học sinh, tuổi trẻ Miền Nam lúc đó tham gia các hoạt động phong trào đấu tranh đô thị thường “dựa vào” nhà chùa, tập hợp nhau lại trong các tổ chức thuộc giáo hội - là Sinh viên Phật tử, học sinh Phật tử…Đây không phải là chủ trương của giáo hội nhưng với nguyên tắc tự quản trong hoạt động nên đoàn thể hoạt động luôn gắn liền tinh thần đạo pháp với cuộc sống xã hội (!). Nhân dân Việt Nam đa số theo đạo Phật. Phật tử đa số là những người thuần thành, những người lao động, trí thức, thương gia, tiểu thương, tiểu chủ. Tình yêu thương trong cộng đồng xã hội, con người như đều gắn kết máu thịt với đất nước, quê hương. Những người Phật tử cũng đã được ý thức, rèn luyện qua những thời kỳ đấu tranh bảo vệ đạo pháp như thời kỳ đấu tranh pháp nạn năm 1963, lật đổ chế độ Ngô đình Diệm; Bàn thờ Phật xuống đường năm 1966… Phong trào Phật giáo phát triển mạnh mẽ khắp cả miền Nam mà Đà Lạt là một trong những trung tâm đấu tranh. Phật giáo đồng hành cùng dân tộc. Tinh thần Phật giáo là tinh hoa, bản sắc văn hóa của dân tộc, đất nước, quê hương mà những triều đại như Lý, Trần đã tô đậm thêm và phát huy rực rỡ… Những bài học lịch sử trong nhà trường và thực tế cuộc sống bao đời của từng gia đình đã xây dựng cho tuổi trẻ, những con em học sinh, sinh viên, trí thức phật tử có những tình cảm nhận thức gắn liền đạo pháp và dân tộc. Đằng sau nhà chùa, các vị sư, tăng ni là một lực lượng Phật tử đông đảo, giữ nhiều vai trò quan trọng, toàn diện trong cuộc sống chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội… Chúng tôi trên cương vị  giáo chức, có ý thức về vai trò của mình; riêng tôi đã suy nghĩ, gửi gắm nhiều tình cảm, niềm tin, hoài bão với những học sinh, những người tuổi trẻ đang ngồi trên ghế nhà trường nhưng cũng đang chuẩn bị bước vào cuộc sống xã hội đất nước chiến tranh, nguyện ” vươn lên như đóa Sen trong bùn tối tăm. Ánh Đạo Vàng soi sáng, ngời chân lý, ta bước đi gieo tình thương. Trời Tổ Quốc ta hôm nay đẹp tươi ánh nắng hồng chiếu rọi. Ta lên đường vì quê hương, vì tình thương, vì niềm tin sáng ngời. Ta bước đi trên đường quê hương, dấu bom thù đã nở hoa Hướng Dương…..Ta bước đi theo Trần Quốc Toản, tuổi trẻ mang dòng máu anh hùng. Ta bước đi trên đường tự nguyện, bằng niềm tin chân lý quê hương. Ta bước đi tâm hồn ngời sáng, tình quê hương nồng thắm tuổi xuân!”.(HSPT Tuệ Trung hành khúc).

Tuổi trẻ vẫn luôn dào dạt niềm tin vào chân lý quê hương. Bằng tình thương, luôn hướng về mặt trời với tình yêu nước nồng nàn. Chiến tranh Việt Nam vẫn đang còn tiếp diễn. Tuổi trẻ chúng tôi, những thầy giáo và học sinh cố “vươn lên như đóa Sen trong bùn tối tăm”, tiếp tục đi trên con đường quê hương, “tự nguyện bằng niềm tin chân lý quê hương!"