Ngang qua nhà chị Hường đầu dãy, tôi chợt dỏng tai nghe ngóng vì một giọng điệu đầy nghịch nhĩ cất lên:

Mỗi năm hết hè lòng man mác buồn, biết cha còn tiền đóng cho con học không ? Đồng lương thiếu thốn hai xuất ăn theo, mỗi lần học thêm phát phiền...mẹ cha ốm o gầy mòn.

Tôi đẩy cửa bước vào, tiếng hát vẫn ngân lên đầy cảm hứng, kèm theo điệu huýt sáo, bật móng tay tanh tách:

Đã đành phải học thôi, nhưng sao thu quá đà, đồng tiền ngày thêm khốn khó. Nào thu nào góp, mỗi xuất dăm trăm, mỗi lần hè sang khó nhọc, mẹ cha kiếm đâu mà đòi... (*)

Tôi ngẩn ra, giai điệu bài hát hết sức quen thuộc, nhưng...cơ chế thị trường đã đặt lời thay tác giả bài hát ư ? Hay bọn trẻ vốn tiêm nhiễm rất nhanh các thói hư tật xấu liền xuyên tạc và truyền miệng nhau đến thuộc làu, bất chấp nội dung cùng sự  khuyên bảo can ngăn của người lớn, cứ ông ổng hát ?
 
Học sinh Trường Tiểu học Tri Lễ (bản Huồi Mới, Thị trấn Quế Phong, Nghệ An) trong ngày khai giảng. Ảnh: Dân trí.com

Mời tôi vào hẳn trong phòng, nơi bày biện đồ đạc hết sức trang nhã, sơ sài. Chủ nhà ngần ngại giải thích:

- Ôi dào, mới đầu nghe nó hát, mình cũng thấy chướng, đúng là tuổi choai choai mới lớn, ong non ngứa nọc, dê cỏn buồn sừng thật, cấm nó, nó lại lấy đủ mọi lý lẽ dẫn chứng để hất đổ "dậu thưa", "chùm hoa  rữa" là ngôi đền giáo dục, ngôi đền tri thức của nước nhà mới thôi :

"Chị đừng kết tội bọn em ngông cuồng và rồ dại. Tất cả đều được  thực tế kiểm nghiệm rồi đấy, không tin chị cứ  hỏi bố mẹ em ở quê...hoặc mở một cuộc điều tra xã hội học ngay tại đây, thông qua lũ bạn cùng học thêm với em mà xem..."

- Thế là dẫu chẳng phải là củ cải, mình cũng phải nghe...gì chứ hoàn cảnh cậu mợ mình biết rõ quá, cậu là giáo viên tiểu học ở làng, ngoài giờ học, nhận ruộng, nhận đủ các mặt hàng làm thuê cho hợp tác xã, hy vọng mỗi tháng dôi thêm một xuất lương dạy học 1200 ngàn đồng nữa. Mợ mình trằn mình ra với đám ruộng khoán, đất hoa màu, phần trăm, nuôi lợn, gà, từ đầu đến cuối tháng cũng chỉ vẻn vẹn chừng ấy, mà từ hồi nó học lớp 11 tháng nào cũng phải nhặt nhạnh bòn mót từ thóc lúa đến rau, trứng, cua cá trong chuồng, ngoài vườn rồi. Riêng đợt thi đại học vừa rồi, mợ mình dốc bồ, vét chuồng, bán nửa tấn thóc được một triệu tám. Một con lợn choai choai đang độ lớn nặng gần nửa tạ được khoảng  2 triệu, lại cả đàn vịt đẻ 16 con để hai bố con có khoảng bốn, năm triệu đưa nhau lên Hà Nội luyện thi và đi thi...Lớ ngớ thế nào ông bố còn bị mất cắp hơn 900 ngàn đồng để ở  túi áo ngực, mình cũng cám cảnh quá. May mà thi ba trường, đỗ được một trường, nếu không công sức tiền của cả  năm trời của cậu mợ mình đi tong.

- Biết đâu đỗ thật lại càng lo hơn thì sao? Tôi cười cắt ngang lời giải thích dông dài của chị

- Đúng đấy,chị khẳng định, không đỗ thì buồn, còn đỗ lại lo méo mặt cho ra vài triệu bạc nhập trường, mua sách  vở, hòm xiểng, áo quần, xe pháo 

- Còn tiền ăn, tiền học, tiền thuê nhà ở hàng tháng nữa chứ, tôi nhắc?

- Tất nhiên, như tìm được người đồng cảm, tri kỷ, chị tiếp tục dòng chảy của mình:- Cứ gọi là thỏa mãn bần cố nông thôi...Cả ba khoản, bỏ rẻ cũng hết  cả triệu như không. Cả nhà sáu người, cậu mợ, ông bà nội và hai đứa em nó lại tha hồ buộc bụng, treo niêu. Giá cả nhà quê, cậu biết không; 1000 đồng một mớ rau muống, ba trăm đồng một quả chanh, 80 ngàn một đôi vịt thịt, nuôi đằng đẵng ba bốn tháng trời, tốn bao nhiêu thóc mà bán rẻ như cho, chưa kể khoản: đội bão tháng bảy, đội mưa tháng ba, giọt mồ hôi sa, những trưa tháng sáu, nước như ai nấu chết cả cá cờ, cua ngoi lên bờ vẫn phải lặn lội xuống cấy để nhặt về  bốn nghìn tám trăm đồng một cân thóc, mỗi cân không kể công trồng trọt, tưới tắm, cũng chỉ lãi vài trăm đồng, cả tạ thóc mới nổi 100.000 đồng tiền lãi...chị bảo bòn mót bao nhiêu cho đủ?

Rõ là cám cảnh thật - tôi gai cả người khi nghe chị đọc câu thơ trong bài "hạt gạo làng ta" vốn khá nổi tiếng ở Việt Nam, lòng thầm nghĩ: Đã chót sinh ra làm kiếp tôi đòi, hèn mạt, cả đời bị đảng hành, đảng lừa, đè đầu cưỡi cổ, bòn xương hút tuỷ, nên ngu hơn cả lừa. Đến con cua, con cáy cũng còn biết rút kinh nghiệm sau cái chết của đồng loại, phải ngoi lên bờ trong cảnh "nước như ai nấu, chết cả cá cờ", mà mẹ em vẫn xuống cấy thì quả là không hiểu nổi sự ngu si, đần độn của tác giả bài hát này. Ca ngợi Đảng vĩ đại thiên tài hay Đảng thật sự là tai hoạ, thiên tai với gần 70 triệu nông dân, thông qua hình ảnh cụ thể là "mẹ em" ?

Ngồi bên chị Hường chép miệng:

- Vẫn biết thân rùa đâu cũng là thân phận rùa, nhưng suốt đời è cổ, dốc sức ra mà cháu con được mang bảng vàng bia đá, phú quý trên lưng thì cũng đáng đằng này…toàn bằng đểu, bằng rởm, bằng dốt ấy chứ…Như để kiểm chứng cho nhận định của mình, chị quay vào trong gọi với ra :

- Thằng Hoàng, thằng Tuấn đâu, ra cả đây. Khai thật ra, lên Hà Nội học mấy năm rồi, có thi lại môn nào không  ?

Nhìn bộ dạng nửa nghiêm nghị, nửa khôi hài của bà chị họ, Hoàng - bạn Tuấn - sinh viên năm thứ ba đại học quốc gia toe toét:

- Ôi dào chị biết thừa còn gì ? Mác nhận định: Cách mạng là ngày hội của quần chúng, thì chúng em: Thi lại là ngày hội của sinh viên, có mấy đứa qua cả đâu ? Muốn qua thì phải học, phải nhồi, phải đào sâu, mở rộng, gầy người sút cân, óc nứt, mắt lồi, mặt teo tóp bằng bàn tay, tội gì mà học. Khi nào thi lại sẽ tính sau.

- Tính tính  thế nào, Chị Hường dồn:

- Thì sử dụng phao bơi, nạng chống của thầy để vượt chướng ngại vật là điểm chuẩn trung bình ấy mà.. Thời buổi bây gìơ  cứ "học tại chỗ, đỗ tại thầy" chị ạ, cứ yên tâm về nhà nghỉ, hết hè lên, mỗi đứa góp phong bì 50.000 đồng. Cả lớp 4, 50 cái phong bì như vậy rồi cử lớp trưởng đến nhà thầy xin bài mẫu là "ô kê… không chê tiền đâu". Ngay lúc ấy đã biết là a lê…đỗ, vì chả lẽ thầy lại đánh trượt bài giải của mình à?  Có hoạ  điên.

- Đúng là hậu sinh khả ...ố thật, tôi ngán ngẩm lắc đầu. 

Nghe tôi nhận xét, chị Hường cười, hở đủ mười cái răng nhận định:

- Thì thời buổi loạn lạc, nhiễu nhương, văn hoá Đảng ngự trị hoành hành mà lại. Cứ đô la đi trước, mực thước theo sau, 3 triệu bạc một lớp là 200 USD, mươi, mười lăm lớp như vậy thầy bỏ túi 2000 USD, chả phải vụ bội thu của thầy là gì.

Thằng Tuấn cười  hồn nhiên:

- Cháu còn nghe bọn bạn ở lớp học thêm đọc là:

Có đô sẽ đỗ ông nghè
Không đô chúng bạn cười chê mọi đường

Đến tiến sĩ còn biết dùng đô la để lân la xin chữ ký cho mảnh bằng của mình, làm gì các anh ấy chả biết cách gom tiền lại để "mua lấy thầy" theo khẩu hiệu của thời hiện đại :

Muốn tu thì phải đến chùa
Muốn con thi đỗ phải… mua lấy thầy.

Không khí trong nhà lặng đi, như để thay đổi đề tài, thằng Tuấn vui vẻ  mách:

- Mà các anh ấy học thi theo kiểu tài tử lắm, khẩu hiệu của sinh viên tự đề ra cho mình là :

Ăn tranh thủ
Ngủ khẩn trương,
Học bình thường,
Yêu đương thoải mái …

-Thấy chưa? Chị phát mạnh vào vai tôi, chỉ chết các bậc phụ huynh ở nhà thôi chứ thế hệ hậu sinh bây giờ chúng nó có biết thương bố, thương mẹ đâu ? Ngày xưa chúng mình ấy à? Cứ bo bo, mì ép, bột mì, khoai tây luộc tiếp diễn, gang họng nuốt đến nghẹn cả cổ mà tối đến vẫn chong đèn sáng đêm. Mọi môn thi quy định có ba đến năm ngày, cả một tập giáo trình dày cộp, cứ lăn lê bò toài ra mà học, mà nhồi nhét. Chả thế thi được hết các môn thì người cũng bải hoải, thần kinh căng thẳng, rã rời, anh nào không may thi trượt thì cứ việc ngậm ngùi, mặc cảm, ôm chồng sách nặng khô như đá đến hết năm, đến hè mọi người về vãn cả rồi còn phải ở lại học, phải nhồi để  thi lại cho xong mới được yên. Đúng là thua trời một vạn không bằng thua bạn một ly.

- Đúng đấy,  tôi xác nhận: Hồi ấy ở bất cứ trường đại học nào cũng có câu sấm truyền bất hủ này: "Năm năm đại học còn gì  là thân"… vì đã "ăn như nhà sư, ở như tội phạm rồi mà tụng kinh, gõ mõ, dùi mài kinh sử suốt năm. 

- Ấy đấy, chị Hường chặn ngang. Bây gìơ câu sấm truyền bất hủ ấy phải nhường lại cho các bậc phụ huynh đáng kính...Nuôi được con ăn học trong  năm năm đại học thì chả còn gì là thân thật, chỉ còn...da bọc xương thôi, chả biết trèo lên đài… khoả thân hoàn vũ lúc nào, chứ đất đai của dân bây gìơ, chính phủ cũng ăn ngấm ăn ngầm bằng hết, lấy đâu ra mà đòi địa táng ?