Là người chuyên họat động xã hội lâu năm, tôi có dịp gặp gỡ quen biết với rất nhiều người bạn ngọai quốc, gốc ở Á châu, Âu châu hay Mỹ châu. Nhất là trong thời kỳ chiến tranh leo thang ở Việt nam hồi giữa thập niên 1960, thì có rất nhiều cơ quan xã hội quốc tế đến tham gia vào công cuộc cứu trợ các nạn nhân chiến cuộc tại miền Nam. Và tôi có dịp sát cánh với họ trong công tác từ thiện nhân đạo, đại để như giúp phân phối thực phẩm, quần áo, thuốc men cho các nạn nhân, hoặc giúp việc tái thiết lại nhà cửa bị tàn phá, đặc biệt sau vụ tấn công hồi Tết Mậu thân 1968 tại các vùng ven biên thành phố Saigon. Phần lớn những người bạn này là những thiện nguyện viên mới xuất thân từ các Đại học ở Mỹ và tình nguyện đến phục vụ trong các cơ quan xã hội tại Việt nam. Họ thường ký hợp đồng làm việc từng 2 năm một; sau đó lại trở về đi học tiếp lên bậc Cao học, hoặc đi làm ở các cơ sở tại Mỹ.

Kể từ năm 1970 trở đi, một số các bạn tôi quen biết này lại tham gia tích cực với phong trào phản đối chiến tranh mỗi ngày một lan rộng khắp nước Mỹ, nhất là trong giới sinh viên Đại học trong cả nước.

Từ ngày qua định cư tại Mỹ năm 1996, tôi đã có dịp gặp gỡ lại một số những người bạn này và cùng nhau ôn lại những kỷ niệm xưa ở Việt nam giữa cái thời chiến tranh khói lửa mịt mù tang thương đó. Bài này tôi xin ghi lại một số kỷ niệm với những bạn hữu đã quen biết từ trên 40 năm trước ở Việt nam.

1/ Daniel Ellsberg, người nổi danh về chuyện tiết lộ tài liệu mật của Bộ Quốc Phòng Mỹ, mà được báo chí gọi là vụ : “Pentagon Papers”.
Vào cuối năm 1965, lúc tôi đang bận rộn với công việc phát triển cộng đồng tại quận 8 Saigon, thì có người giới thiệu Dan Ellsberg đến gặp tôi và anh ngỏ ý muốn đi thăm công việc nhóm thanh niên, sinh viên chúng tôi làm ở địa phương này. Dan tự giới thiệu anh làm việc cho cơ quan Rand Corporation là một tổ chức “Think Tank” nổi tiếng có trụ sở chính tại Santa Monica, miền nam California. Chữ Rand là viết ngắn lại từ 3 chữ Research and Development (Nghiên cứu và Phát triển). Anh được cử sang làm công việc nghiên cứu và phân tích tình hình tại Việt nam, theo hợp đồng của Rand với Bộ Quốc Phòng Mỹ.Nhiều lần Dan mời tôi về nhà chơi, đó là một căn biệt thự khá gọn ghẽ xinh xắn tại đường Trần quý Cáp, Saigon; đôi khi có cả người vợ sắp cưới là Patricia Marx ở Mỹ qua nữa. Cả hai người đều rất ưa thích mỗi khi tới thăm công trình xây dựng của chúng tôi tại Quận 8. Pat có lần còn gửi tặng cho lũ con tôi cả một thùng đồ chơi bằng nhựa, vì gia đình chị có xưởng sản xuất các lọai đồ chơi con nít.
Dan có bằng tiến sĩ về kinh tế học và được cơ quan Rand khá trọng dụng. Anh đọc được tiếng Pháp, nhưng không quen nói. Dan kể là hồi trước sau khi mới tốt nghiệp đại học, thì có phục vụ mấy năm trong binh chủng Thủy quân lục chiến Mỹ (Marines). Hồi xảy ra vụ Liên quân Anh Pháp hợp lực với Do Thái để tiến chiếm kinh đào Suez năm 1956, thì đơn vị của Dan được lệnh túc trực tại khu vực gần kinh đào này, mà may mắn làm sao mà đơn vị lại không nhận được lệnh phải tham gia hành quân với “Đạo quân thực dân Anh Pháp”. Dan nói là mình không hề muốn đứng về phía “bọn thực dân này”, nên nếu mà được lệnh phải ra tay giúp họ mà đàn áp người dân Ai cập, thì mình dám”nổi lọan” lắm ạ! Sau ít lâu thì Dan giải ngũ và đi học lên bậc cao học và đã đậu bằng tiến sĩ ở Harvard hay MIT thì phải.

Là cựu sĩ quan Thủy quân lục chiến, nên Dan rất gan dạ, anh xông xáo khắp các tiền đồn của quân đội Mỹ, và nhiều khi đến sinh họat với các cố vấn quân sự Mỹ bên cạnh các đơn vị quân đội Việt nam cộng hòa. Nhờ vậy mà Dan nắm vững được tình hình nơi các mặt trận tại miền Nam. Có vài lần Dan nói là anh rất khâm phục ông John Paul Vann là một vị cố vấn rất tháo vát năng nổ của Quân đội Việt nam. Ông này về sau năm 1972 đã bị tử nạn trong vụ Mùa Hè đỏ lửa 1972 tại miệt Pleiku – Kontum.
Sau mấy năm sát cánh với Tướng Edward Lansdale ở Việt nam, thì Dan trờ về tiếp tục làm việc với Rand tại Santa Monica. Rồi thì vào năm 1971, Daniel Ellsberg bất thình lình tung ra một “trái bom nổ long trời” bằng cách tiết lộ cho báo chí tòan bộ hồ sơ mật của Bộ Quốc phòng Mỹ liên quan đến cuộc chiến tranh Việt nam. Việc tiết lộ hồ sơ này đã như châm thêm dầu vào ngọn lửa chống đối chiến tranh đang lan rộng khắp nước Mỹ, khiến cho Tổng thống Richard Nixon rất giận dỗi và tìm cách để truy tố Daniel Ellsberg ra tòa án vì tội làm” tiết lộ bí mật quốc gia”. Nhưng tiếc thay, Dan lại được một số vị Thẩm phán bênh vực, nên Tổng thống Nixon đành chịu bó tay, không thể tiếp tục tiến hành trong vụ khởi tố này.

Mà còn tệ hại hơn nữa, đó là chuyện một số đàn em trong nhóm thân cận với Tổng thống đã tìm cách đột nhập vào văn phòng của bác sĩ trị bệnh tâm thần cho Dan trong khu Watergate tại thủ đô Washington DC để lục lọi hồ sơ bệnh lý của Dan. Rồi quen với việc đột nhập tại khu vực này, mấy tay em lại mò đến văn phòng vận động tranh cử của Trung Ương Đảng Dân chủ cũng tọa lạc trong khu Watergate này. Công việc lần này vỡ lở và rốt cuộc đã đưa tới sự đổ vỡ thê thảm trong sự nghiệp chánh trị của vị đương kim Tổng Thống Mỹ khiến Richard Nixon phải từ chức vào năm 1974. Việc Tổng thống Nixon bị công luận và báo chí mạt sát chỉ trích nặng nề rồi lại còn bị Quốc hội Mỹ hạch sách đe dọa liên tục trong nhiều tháng đã làm suy yếu tòan thể guồng máy của ngành hành pháp Hoa kỳ trong một thời gian dài, kể cả sau vụ từ chức Tổng thống. Và dĩ nhiên là tình trạng này cũng ảnh hưởng đến chánh sách viện trợ của Mỹ đối với Việt nam vào giai đọan trước năm 1975.