Chiến Tranh Và Hoà Bình: Tác phẩm vĩ đại của Léon Tolstoi [2]
http://danchimviet.com/articles/1578/1/Chin-Tranh-Va-Hoa-Binh-Tac-phm-v-i-ca-Leon-Tolstoi-2/Page1.html
Trọng Đạt
Tác Giả Trọng Đạt
Đăng/Published on 17.10.09
Sống nhân ái, yêu thương đồng loại và tin Thượng Đế, Tolstoi thường nhắc lại trong tác phẩm: "Một sợi tóc rơi xuống cũng là do ý muốn của Thượng Đế".
© Đàn Chim Việt Online
Tài liệu tham khảo
Leo Tostoy: War And Peace, The Maude translation, W.W Norton & Company, New York-London, 1966
Dmitry Svyatopolk Mirsky: A history Of Russian Litterature, New York, Alfred A.Knoff, 1969.
Ernest J.Simmons: Introduction To Tolstoy's Writings, The University of Chicago Press, Chicago & London 1968.
Morris Philipson: The Count who Wished He Were A Peasant-A Life Of Leo. Tolstoy, Panthe on Books 1967.
William W.Rose: Leo. Tolstoy, T Wayne Publishers, Boston, 1986.
Tolstoy: A Collection Of Critical Essays, Prentice-Hall, inc, Englewood Cliff, N.J 1967.
William L.Shirer: Love And Hatred, The Stormy Marriage Of Leo And Sonya Tolstoy, Simmon & Schuster 1994
Ernest J.Simmons: Introduction to Russian Realisme, Indiana university press 1965.
Henry Gifford: The Novel In Russia, Hutchinson & Co. (Publishers) LTD - 1964.
A.B. Goldenweir ( Alek sandr-Borisovich) Talk With Tolstoy- Horizon press 1969.
(Translated by SS. Koteliansky and Virginia Woolf)
L.Tolstoy: Resurrection, translated from the Russian by Louise Maude. Edited by L.Kolesnikov, Raduga Publishers, Moscow.
Léon Tolstoi: La Guerre et la Paix, Traduction nouvelle par Elisabeth Guertik, Préface de Brice Parain, Livre de poche, Paris 1963.
Léon Tolstoi: Résurrection, premìere edition intégrale, traduit par Édouard Beaux, Gallimard 1946.
Léon Tolstoi, Écrivain et penseur Russe (littérature classic) Google France.
Léon Tolstoi, par Semione Filippovitch Egorov, docteur en sciences de l'éducation, le texte est tiré de Perspectives, Revue trimestrielle d'éducation comparée.
Google France.
Sống nhân ái, yêu thương đồng loại và tin Thượng Đế, Tolstoi thường nhắc lại trong tác phẩm: "Một sợi tóc rơi xuống cũng là do ý muốn của Thượng Đế".Tình yêu lãng mạn.
Không khí lãng mạn cổ điển đã bao trùm lên những cuốn tiểu thuyết lớn của Tolstoi, mặc dù Anna Karenine và Résurection đậm nét hơn nhưng Chiến Tranh Và Hòa Bình cũng là truyện tình lãng mạn.
Natasha nhân vật được nhiều chú trọng, một người con gái xinh đẹp, hát hay, đức hạnh nhưng tình duyên trắc trở, từ hồi mới mười ba tuổi, nàng đã thân thiết yêu thương Boris, con trai của Anna Mikhaylovna, một người bà con xa của gia đình Rostov, nhà nghèo. Lớn lên Boris nhập ngũ, trở thành sĩ quan, được ông hoàng Vassili giúp cho vào Ngự Lâm quân. Natasha mười sáu tuổi, Boris vẫn thường lại chơi nhà Rostov, mối tình ngây thơ chân thật của Natasha với Boris ngày nào vẫn còn thắm thiết, nàng thú thật với mẹ, bà khuyên con hãy quên Boris vì chàng ta nghèo, bà không chấp thuận cuộc hôn nhân, ngay hôm sau bà gặp riêng Boris nói chàng đừng lại chơi nữa, Natasha tan vỡ mối tình đầu.
Nhân buổi dạ hội tối giao thừa năm 1809-10, một ngày lễ hội lớn có Nga Hoàng tới dự, Andrew khiêu vũ với Natasha, họ có cảm tình với nhau, ngày hôm sau chàng tới thăm gia đình Rostov, họ mời ăn tiệc, chàng và Natasha ngày càng thắm thiết hơn. Natasha hỏi ý kiến mẹ, phu nhân đồng ý ngay, Andrew góa vợ năm ngoái, rất giầu. Andrew nói thật chuyện tình của mình cho bạn thân Pierre , anh này có cảm tình với Natasha khuyên Andrew tiến tới hôn nhân với nàng. Andrew xin phép cha, Bolkonski cho hỏi cưới Natasha nhưng ông từ chối khéo khuyên con hãy hoãn chuyện lấy vợ lại một năm, đi Âu châu nghỉ mát, khi nào về sẽ tính, ông cho rằng đó cũng là cách để trắc nghiệm lòng thủy chung của Natasha.
Tháng giêng năm sau 1811, cha con Natasha lên Moscow ở tạm nhà người bà con Marya, bà ta khuyên bố con nhà Rostov lại thăm ông già Bolkonski để bàn chuyện cưới hỏi Andrew - Natasha thì bị bên nhà trai tỏ vẻ lạnh nhạt khinh miệt, Natasha bị xúc phạm nặng nề đau khổ, tủi nhục. Khi ấy anh chàng Anatole đẹp mã nhân một buổi đi xem hát đã nhờ chị Hélène giới thiệu với Natasha, họ dàn cảnh tổ chức tiệc, khiêu vũ, Anatole tán tỉnh nàng, trong lúc vắng người tại một phòng nhỏ hắn chơi bạo ôm hôn nàng, Natasha sợ hãi bỏ chạy, Anatole vẫn bám theo. Hắn là một thanh niên hư hỏng đã có một đời vợ tại Ba Lan nhiều năm trước, nợ nần như chúa Chổm, cờ bạc, ăn chơi lêu lổng bị cha đuổi lên Moscow ở nhà anh rể Pierre, chỉ được cái mã đẹp trai.
Natasha còn yêu Andrew nhưng chàng vẫn còn biệt vô âm tín, một năm đã trôi qua, chàng cho biết chưa thể trở về. Dần dần tiểu thư siêu lòng, lén lút thư từ với Anatole và đã gửi thư cho Mary nhà Bolkonski tuyên bố từ hôn với Andrew, nàng định bỏ nhà trốn theo hắn đi lập tổ uyên ương nhưng may mắn được bà chủ nhà cứu thoát khỏi tay tên sở khanh, gia nhân suýt tóm cổ Anatole để thưa ra tòa nhưng hắn chạy thoát được.
Pierre biết chuyện bèn chửi mắng Anatole em vợ một trận nên thân và khuyên Natasha bình tĩnh, chàng cho biết Anatole đã có một đời vợ, Natasha thất vọng uống thuốc độc tự tử nhưng được cứu sống, từ đấy Natasha đau khổ bệnh họan, gầy yếu xanh xao khiến cha mẹ lo âu lo tìm bác sĩ chữa chạy tốn biết bao nhiêu tiền thuốc men. Andrew trở về, chàng tới Moscow và được tin sét đánh, tình yêu với Natasha tan vỡ, trước khi ra tiểu đoàn chàng đi tìm tình địch Anatole để thách đấu súng nhưng hắn được Pierre báo cho biết đã ra đơn vị. Natasha khóc lóc thảm thương, nàng xinh đẹp được nhiều chàng để ý theo đuổi nào Boris, Denisov, Andrew, Anatole nhưng tình duyên của nàng vẫn vô cùng trắc trở.
Ngoài mặt trận Andrew thương nhớ Natasha, Pierre bạn thân nhất của anh cũng thầm yêu người con gái ấy, yêu người yêu của bạn bằng một mối tình câm lặng. Pierre yêu Natasha từ khi nàng mới mười ba, chàng tâm sự với đại úy Pháp Ramballes chàng chỉ yêu có một người mà không bao giờ lấy được người ấy, chàng yêu người ấy từ lâu nhưng không dám nghĩ tới vì nàng còn quá nhỏ, vì chàng là con không chính thức. Về sau được hợp thức hóa, thừa hưởng gia tài vĩ đại, chàng lấy vợ đẹp, nay ván đã đóng thuyền nhưng trong lòng vẫn không phai mờ hình bóng nàng Natasha. Chàng say mê Natasha, tôn sùng nàng lên trên tất cả sự vật trần thế và lên trên chàng, một mối tình lý tưởng thần thánh hóa người yêu Pierre nghĩ không thể lấy được nàng nhưng vẫn thầm yêu, Natasha biết chàng thầm yêu mình bằng mối tình câm nhưng cũng không để ý tới chàng, nàng vẫn thương nhớ Andrew, mong chờ chàng trở lại.
Natasha gặp lại Andrew trên đường chạy loạn, chàng và nàng lại tái ngộ trong hoàn cảnh bi đát, Andrew bị trọng thương khó hy vọng qua khỏi lưỡi hái Tử thần, Natasha xin lỗi người yêu, Andrew tha thứ, chàng vẫn yêu người con gái mà chàng hằng mơ ước được gặp lại. Khi đang hôn mê, chàng cầu nguyện được gặp lại Natasha và Thượng Đế đã cho chàng toại nguyện, anh chị cầm tay nhau đầm đìa nước mắt , họ gặp lại nhau trong những ngày ngắn ngủi và tình duyên Natasha lại trắc trở như tự bao giờ, nhờ trời nàng được gặp lại người yêu trong những giờ phút cuối cùng của đời chàng.
Một kết thúc bất ngờ trong đời Pierre, vợ chết, chàng tìm thấy hạnh phúc bên người con gái chàng thầm yêu từ bấy lâu nay, người mà chàng nghĩ sẽ không bao giờ dám nghĩ xa hơn nay là nguồn hạnh phúc của chàng.
Bá tước Rostov hiền lành, ăn tiêu hoang phí hiếu khách, ngày càng nợ nần, suy sụp. Phu nhân thương con ích kỷ, nhẫn tâm. Trước tình trạng nguy khốn khiến cho bà tìm cách cho con trai Nicholas lấy vợ giầu, nhân kỳ chàng nghỉ phép bà ngỏ ý muốn sắp xếp cho chàng lấy Julie Karagina, một đám rất giầu. Mới đầu cậu ta hứa sẽ hy sinh tình cảm để làm vừa lòng mẹ nhưng sau lại cãi lời phu nhân. Nicholas và Sonya, cô con nuôi của gia đình, đã yêu thương chờ đợi nhau từ bao năm nay, chàng nói vẫn yêu Sonya dù nàng chỉ là một cô gái nghèo, không muốn hy sinh tình yêu cho vật chất. Trong gia đình Sonya ngoan ngoãn, biết điều, nàng tề gia nội trợ, chăm lo mọi chuyện không ai chê trách gì được nàng. Trong kỳ nghỉ phép ấy chàng nói đã yêu Sonya từ lâu và muốn kết thôn với cô, phu nhân phản đối quyết liệt, bà còn gọi chồng lại để mắng Nicholas. Ít ngày sau phu nhân gọi Sonya lại mắng chửi cô vô ơn cố tình mê hoặc Nicholas, chưa bao giờ phu nhân tàn nhẫn như thế, Sonya yên lặng nghe những lời chửi mắng của mẹ nuôi, nàng yêu quí cả nhà Rostov nhưng không thể từ bỏ tình yêu của nàng với Nicholas.
Nicholas nói nếu cha mẹ không đồng ý chàng cũng cứ lấy Sonya, mẹ con cãi nhau dữ dội suýt từ nhau nếu không có Natasha can gián cả hai. Nicholas ra tiểu đoàn, chàng viết thư về cho Sonya nói còn sống ngày nào anh vẫn còn yêu Sonya. Quân Pháp vào chiếm Moscow, quân Nga rút ra xa.. Nicholas được giao nhiệm vụ đi mua ngựa cho quân đội, tại Voronezh, phu nhân tổng đốc địa phương này là bà cô họ khuyên chàng lấy Mary, phu nhân cũng quen thân bà dì của Mary, hai bà tạo cơ hội cho anh chị gặp nhau lần nữa, trước đây chàng đã cứu Mary khi quân Pháp sắp tới. Chàng một mực từ chối ý kiến của bà cô, cho rằng lấy vợ giầu để đào mỏ là điều ghê tởm, chàng đã yêu thương Sonya.
Rồi Mary - Nicholas gặp nhau, nàng ra chiều siêu lòng , Nicholas có cảm tình với Mary khi nhận thấy nàng có chiều sâu trong một thế giới tinh thần, nàng có vẻ mặt sầu muộn, tin tưởng và hy vọng ở cầu nguyện.. Phu nhân tổng đốc khuyên chàng đừng lấy Sonya.
"Cháu hãy nghĩ lại đi! Cháu biết rằng Sonya chỉ có hai bàn tay trắng, chính cháu nói công việc quản lý của cha nay tệ lắm. Còn mẹ cháu? Bà ấy đau khổ chết mất. Và rồi Sonya sẽ ra sao - nếu cô nàng là người có chút lương tâm? Mẹ cháu đau lòng, cả nhà đang lâm vào chỗ kiệt quệ.. Thôi đừng , cháu ạ, cháu và Sonya phải hiểu thế."
Mới đầu Nicholas cương quyết không bán rẻ tình yêu để đổi lấy đồng tiền, chàng cho là ghê tởm, dần dần nghe mẹ can ngăn, bà cô thuyết phục chàng bắt đầu lưỡng lự, bụng dạ Nicholas rối bời, nội tâm chàng là cả một bãi chiến trường giằng co nhau giữa tình yêu và nghĩa vụ, bên hiếu bên tình.. chàng cầu nguyện Thượng Đế đưa mình ra khỏi hoàn cảnh rối bời, cầu nguyện mình thoát khỏi ràng buộc với Sonya và nhận được thư Sonya trả tự do cho chàng, Nicholas không còn bị ràng buộc.
"Em thật đau lòng nghĩ rằng em là nguyên nhân đau khổ, bất hoà cho gia đình mà gia đình đã rất tốt với em, em chỉ mong đem hạnh phúc cho những người em yêu thương, em muốn anh được tự do, anh nên nhớ không có ai yêu anh bằng em."
Natsasha qua nhiều mối tình sóng gió để rồi đời nàng kết thúc trong cảnh happy ending êm đềm hạnh phúc dưới mái gia đình ấm cúng nhưng Sonya phải cam chịu thân phận bi đát thảm thương. Phu nhân từ ngày biết Nicholas quen biết Mary hy vọng ở cuộc hôn nhân này, bà mắng nhiếc Sonya yêu cầu nàng viết thư dứt tình với Nicholas để đền ơn nuôi dưỡng, nàng khóc lóc đau khổ, họ muốn Sonya phải hy sinh tất cả ý nghĩa cuộc đời nàng. Sonya đau khổ bị gia đình ân nhân dầy vò hành hạ, Natasha không phải chịu đựng nỗi đau khổ như thế, không bao giờ phải hy sinh vẫn được mọi người yêu thương. Sonya dự định khi gặp lại Nicholas ở mặt trận về, nàng sẽ buộc chặt chàng ta lại... Thế rồi Andrew bị thương nặng lại cùng ở chung với gia đình Rostov trong một tu viện trên đường chạy loạn, Sonya nghĩ Thượng Đế chưa muốn chia lìa Andrew và Natasha, nàng biết Natasha chỉ yêu Andrew và nếu Andrew (anh Mary) thành hôn với Natasha (em gái Nicholas) thì Nicholas theo phong tục Nga không thể lấy Mary, Nicholas vẫn sẽ là của nàng, Sonya vui mừng nghĩ rằng Đấng Tối Cao đã can dự vào cuộc đời mình. Natasha khóc với Sonya cầu cho Andrew sống, Sonya cũng cầu cho Andrew sống, phu nhân viết thư cho Nicholas và năn nỉ ép Sonya viết thư dứt tình Nicholas, hôm ấy nàng thấy Andrew-Natasha trở lại với nhau có nghĩa là Nicholas không lấy Mary được, nàng viết cho Nicholas trong bụng nghĩ chàng vẫn sẽ còn là của mình.. nhưng Andrew không chống chọi được với Tử thần, cuộc hôn nhân bất thành, cái hy vọng cuối cùng của đời nàng tan như mây khói.
Sự hy sinh của Sonya và Nicholas được diễn như có ý nghĩa cao đẹp nhưng nhuốm mầu bi thảm, có thể đây là truyện tình buồn thảm nhất của tác phẩm. Phu nhân Rostov đã tàn nhẫn chia loan rẽ thúy, bắt Sonya phải hy sinh cho mục đích vật chất xấu xa, hình như Tolstoi lại cho sự hy sinh ấy là có ý nghĩa cao đẹp, phải chăng hy sinh tình yêu, trả tự do cho Nicholas để chàng đi đào mỏ tiểu thơ Mary đại điền chủ, cứu vãn sự sụp đổ kinh tế gia đình là một việc làm có ý nghĩa?
Kết thúc truyện Natasha vu qui lấy Pierre, Nicholas giải ngũ, cha bệnh mất để lại những món nợ kếch xù, gia sản sự nghiệp tiêu tan, Nicholas bán tài sản nhưng chỉ trả được một nửa số nợ phải vay Pierre em rể ba chục ngàn để trả nợ, chàng đi làm cho chính phủ lương không đủ nuôi mẹ và Sonya, dọn nhà tới một khu nghèo.. Chàng không còn yêu Sonya như trước, nhớ tới bức thư của nàng, chàng coi như chuyện hai người chìm vào dĩ vãng không thể trở lại được nữa.
Cuối cùng Nicholas lấy Mary mùa đông 1813, đưa mẹ và Sonya dọn về điền sản nhà vợ tại Bald Hills, trong bốn năm chàng quản lý việc canh tác thành công, trả hết nợ mà không đụng chạm tới tài sản nhà vợ, rồi thừa hưởng gia tài một người anh em họ chàng trả nợ Pierre, ba năm sau đó chàng điều hành quản lý giỏi chàng mua một điền sản gần Bald Hills... kết thúc ấy không được tự nhiên cho lắm nếu không nói gượng ép vì Nicholas đã lấy vợ đem gia đình gồm mẹ và Sonya về nhà vợ, chàng đã có vợ và vẫn sống chung với Sonya người yêu cũ tại cùng một mái nhà, có thể nào Sonya muối mặt sống chung với người yêu cũ nay đã ván đóng thuyền. Lại nữa đôi trai gái đã từng yêu đương tha thiết, thề non hẹn biển nay lại có thể quên tình xưa nghĩa cũ nhanh như thế chăng? Người ta có cảm tưởng như nghệ thuật ấy thiếu hiện thực, không thể hiện bản chất con người khi tác giả nói Nicholas giải ngũ trở về gia đình, chàng thấy Sonya là người quá hoàn toàn nhưng vẫn không thể yêu nàng được mà trước đây chàng đã cãi mẹ, cương quyết lấy Sonya bằng được, và chính Sonya khi viết thư trả tự do cho Nicholas, nàng có kết luận "Em đoan chắc với anh không có ai yêu anh bằng em" và khi chàng trở về sống với nàng dưới cùng một mái nhà mối tình xưa có thể chết nhanh như thế? chẳng lẽ Sonya không gặp chàng nào, nàng có ế ẩm gì đâu ? một cô gái xinh đẹp đã từng từ chối tình yêu của chàng sĩ quan Dolokhov.
Phần kết luận tác giả nói Nicholas sau bốn năm quản lý thành công chàng trả hết nợ mà không đụng tới tài sản của vợ, rồi thừa hưởng gia tài một người anh em họ mới mất, chàng trả nợ em rể Pierre.. rồi mua được thêm điền sản nếu chàng gây dựng được cơ nghiệp không phải nhờ tài sản vợ thì cần gì phải lấy vợ giầu, phải hy sinh tình yêu của Sonya để đi đào mỏ công nương Mary?
Nhân vật Nicholas Rostov chính là hình ảnh biểu tượng của cụ thân sinh tác giả, Mary hình ảnh của bà thân sinh nhưng Tolstoi mồ côi mẹ từ lúc lên hai và mồ côi cha từ khi lên tám, nhân vật Sonya trong truyện chính là cô Tatiána, bà này sống trong tòa nhà với Tolstoi khi ông viết Chiến Tranh Và Hòa Bình, ông diễn tả tâm tình, cá tính của những người thân nhân gần gũi với ông...
Khi diễn tả vợ chồng Pierre-Natasha và Nicholas -Mary được hạnh phúc dưới mái ấm gia đình nhưng Tolstoi quên nói tới Sonya, nàng có hạnh phúc hay không? Bạn bè, anh chị em nàng Pierre, Natasha, Mary, Nicholas... hạnh phúc, nhưng nàng cô đơn ôm mối hận tình suốt cả cuộc đời.
Không khí lãng mạn cổ điển đã bao trùm lên những cuốn tiểu thuyết lớn của Tolstoi, mặc dù Anna Karenine và Résurection đậm nét hơn nhưng Chiến Tranh Và Hòa Bình cũng là truyện tình lãng mạn.
Natasha nhân vật được nhiều chú trọng, một người con gái xinh đẹp, hát hay, đức hạnh nhưng tình duyên trắc trở, từ hồi mới mười ba tuổi, nàng đã thân thiết yêu thương Boris, con trai của Anna Mikhaylovna, một người bà con xa của gia đình Rostov, nhà nghèo. Lớn lên Boris nhập ngũ, trở thành sĩ quan, được ông hoàng Vassili giúp cho vào Ngự Lâm quân. Natasha mười sáu tuổi, Boris vẫn thường lại chơi nhà Rostov, mối tình ngây thơ chân thật của Natasha với Boris ngày nào vẫn còn thắm thiết, nàng thú thật với mẹ, bà khuyên con hãy quên Boris vì chàng ta nghèo, bà không chấp thuận cuộc hôn nhân, ngay hôm sau bà gặp riêng Boris nói chàng đừng lại chơi nữa, Natasha tan vỡ mối tình đầu.
Nhân buổi dạ hội tối giao thừa năm 1809-10, một ngày lễ hội lớn có Nga Hoàng tới dự, Andrew khiêu vũ với Natasha, họ có cảm tình với nhau, ngày hôm sau chàng tới thăm gia đình Rostov, họ mời ăn tiệc, chàng và Natasha ngày càng thắm thiết hơn. Natasha hỏi ý kiến mẹ, phu nhân đồng ý ngay, Andrew góa vợ năm ngoái, rất giầu. Andrew nói thật chuyện tình của mình cho bạn thân Pierre , anh này có cảm tình với Natasha khuyên Andrew tiến tới hôn nhân với nàng. Andrew xin phép cha, Bolkonski cho hỏi cưới Natasha nhưng ông từ chối khéo khuyên con hãy hoãn chuyện lấy vợ lại một năm, đi Âu châu nghỉ mát, khi nào về sẽ tính, ông cho rằng đó cũng là cách để trắc nghiệm lòng thủy chung của Natasha.
Tháng giêng năm sau 1811, cha con Natasha lên Moscow ở tạm nhà người bà con Marya, bà ta khuyên bố con nhà Rostov lại thăm ông già Bolkonski để bàn chuyện cưới hỏi Andrew - Natasha thì bị bên nhà trai tỏ vẻ lạnh nhạt khinh miệt, Natasha bị xúc phạm nặng nề đau khổ, tủi nhục. Khi ấy anh chàng Anatole đẹp mã nhân một buổi đi xem hát đã nhờ chị Hélène giới thiệu với Natasha, họ dàn cảnh tổ chức tiệc, khiêu vũ, Anatole tán tỉnh nàng, trong lúc vắng người tại một phòng nhỏ hắn chơi bạo ôm hôn nàng, Natasha sợ hãi bỏ chạy, Anatole vẫn bám theo. Hắn là một thanh niên hư hỏng đã có một đời vợ tại Ba Lan nhiều năm trước, nợ nần như chúa Chổm, cờ bạc, ăn chơi lêu lổng bị cha đuổi lên Moscow ở nhà anh rể Pierre, chỉ được cái mã đẹp trai.
Natasha còn yêu Andrew nhưng chàng vẫn còn biệt vô âm tín, một năm đã trôi qua, chàng cho biết chưa thể trở về. Dần dần tiểu thư siêu lòng, lén lút thư từ với Anatole và đã gửi thư cho Mary nhà Bolkonski tuyên bố từ hôn với Andrew, nàng định bỏ nhà trốn theo hắn đi lập tổ uyên ương nhưng may mắn được bà chủ nhà cứu thoát khỏi tay tên sở khanh, gia nhân suýt tóm cổ Anatole để thưa ra tòa nhưng hắn chạy thoát được.
Pierre biết chuyện bèn chửi mắng Anatole em vợ một trận nên thân và khuyên Natasha bình tĩnh, chàng cho biết Anatole đã có một đời vợ, Natasha thất vọng uống thuốc độc tự tử nhưng được cứu sống, từ đấy Natasha đau khổ bệnh họan, gầy yếu xanh xao khiến cha mẹ lo âu lo tìm bác sĩ chữa chạy tốn biết bao nhiêu tiền thuốc men. Andrew trở về, chàng tới Moscow và được tin sét đánh, tình yêu với Natasha tan vỡ, trước khi ra tiểu đoàn chàng đi tìm tình địch Anatole để thách đấu súng nhưng hắn được Pierre báo cho biết đã ra đơn vị. Natasha khóc lóc thảm thương, nàng xinh đẹp được nhiều chàng để ý theo đuổi nào Boris, Denisov, Andrew, Anatole nhưng tình duyên của nàng vẫn vô cùng trắc trở.
Ngoài mặt trận Andrew thương nhớ Natasha, Pierre bạn thân nhất của anh cũng thầm yêu người con gái ấy, yêu người yêu của bạn bằng một mối tình câm lặng. Pierre yêu Natasha từ khi nàng mới mười ba, chàng tâm sự với đại úy Pháp Ramballes chàng chỉ yêu có một người mà không bao giờ lấy được người ấy, chàng yêu người ấy từ lâu nhưng không dám nghĩ tới vì nàng còn quá nhỏ, vì chàng là con không chính thức. Về sau được hợp thức hóa, thừa hưởng gia tài vĩ đại, chàng lấy vợ đẹp, nay ván đã đóng thuyền nhưng trong lòng vẫn không phai mờ hình bóng nàng Natasha. Chàng say mê Natasha, tôn sùng nàng lên trên tất cả sự vật trần thế và lên trên chàng, một mối tình lý tưởng thần thánh hóa người yêu Pierre nghĩ không thể lấy được nàng nhưng vẫn thầm yêu, Natasha biết chàng thầm yêu mình bằng mối tình câm nhưng cũng không để ý tới chàng, nàng vẫn thương nhớ Andrew, mong chờ chàng trở lại.
Natasha gặp lại Andrew trên đường chạy loạn, chàng và nàng lại tái ngộ trong hoàn cảnh bi đát, Andrew bị trọng thương khó hy vọng qua khỏi lưỡi hái Tử thần, Natasha xin lỗi người yêu, Andrew tha thứ, chàng vẫn yêu người con gái mà chàng hằng mơ ước được gặp lại. Khi đang hôn mê, chàng cầu nguyện được gặp lại Natasha và Thượng Đế đã cho chàng toại nguyện, anh chị cầm tay nhau đầm đìa nước mắt , họ gặp lại nhau trong những ngày ngắn ngủi và tình duyên Natasha lại trắc trở như tự bao giờ, nhờ trời nàng được gặp lại người yêu trong những giờ phút cuối cùng của đời chàng.
Một kết thúc bất ngờ trong đời Pierre, vợ chết, chàng tìm thấy hạnh phúc bên người con gái chàng thầm yêu từ bấy lâu nay, người mà chàng nghĩ sẽ không bao giờ dám nghĩ xa hơn nay là nguồn hạnh phúc của chàng.
Bá tước Rostov hiền lành, ăn tiêu hoang phí hiếu khách, ngày càng nợ nần, suy sụp. Phu nhân thương con ích kỷ, nhẫn tâm. Trước tình trạng nguy khốn khiến cho bà tìm cách cho con trai Nicholas lấy vợ giầu, nhân kỳ chàng nghỉ phép bà ngỏ ý muốn sắp xếp cho chàng lấy Julie Karagina, một đám rất giầu. Mới đầu cậu ta hứa sẽ hy sinh tình cảm để làm vừa lòng mẹ nhưng sau lại cãi lời phu nhân. Nicholas và Sonya, cô con nuôi của gia đình, đã yêu thương chờ đợi nhau từ bao năm nay, chàng nói vẫn yêu Sonya dù nàng chỉ là một cô gái nghèo, không muốn hy sinh tình yêu cho vật chất. Trong gia đình Sonya ngoan ngoãn, biết điều, nàng tề gia nội trợ, chăm lo mọi chuyện không ai chê trách gì được nàng. Trong kỳ nghỉ phép ấy chàng nói đã yêu Sonya từ lâu và muốn kết thôn với cô, phu nhân phản đối quyết liệt, bà còn gọi chồng lại để mắng Nicholas. Ít ngày sau phu nhân gọi Sonya lại mắng chửi cô vô ơn cố tình mê hoặc Nicholas, chưa bao giờ phu nhân tàn nhẫn như thế, Sonya yên lặng nghe những lời chửi mắng của mẹ nuôi, nàng yêu quí cả nhà Rostov nhưng không thể từ bỏ tình yêu của nàng với Nicholas.
Nicholas nói nếu cha mẹ không đồng ý chàng cũng cứ lấy Sonya, mẹ con cãi nhau dữ dội suýt từ nhau nếu không có Natasha can gián cả hai. Nicholas ra tiểu đoàn, chàng viết thư về cho Sonya nói còn sống ngày nào anh vẫn còn yêu Sonya. Quân Pháp vào chiếm Moscow, quân Nga rút ra xa.. Nicholas được giao nhiệm vụ đi mua ngựa cho quân đội, tại Voronezh, phu nhân tổng đốc địa phương này là bà cô họ khuyên chàng lấy Mary, phu nhân cũng quen thân bà dì của Mary, hai bà tạo cơ hội cho anh chị gặp nhau lần nữa, trước đây chàng đã cứu Mary khi quân Pháp sắp tới. Chàng một mực từ chối ý kiến của bà cô, cho rằng lấy vợ giầu để đào mỏ là điều ghê tởm, chàng đã yêu thương Sonya.
Rồi Mary - Nicholas gặp nhau, nàng ra chiều siêu lòng , Nicholas có cảm tình với Mary khi nhận thấy nàng có chiều sâu trong một thế giới tinh thần, nàng có vẻ mặt sầu muộn, tin tưởng và hy vọng ở cầu nguyện.. Phu nhân tổng đốc khuyên chàng đừng lấy Sonya.
"Cháu hãy nghĩ lại đi! Cháu biết rằng Sonya chỉ có hai bàn tay trắng, chính cháu nói công việc quản lý của cha nay tệ lắm. Còn mẹ cháu? Bà ấy đau khổ chết mất. Và rồi Sonya sẽ ra sao - nếu cô nàng là người có chút lương tâm? Mẹ cháu đau lòng, cả nhà đang lâm vào chỗ kiệt quệ.. Thôi đừng , cháu ạ, cháu và Sonya phải hiểu thế."
Mới đầu Nicholas cương quyết không bán rẻ tình yêu để đổi lấy đồng tiền, chàng cho là ghê tởm, dần dần nghe mẹ can ngăn, bà cô thuyết phục chàng bắt đầu lưỡng lự, bụng dạ Nicholas rối bời, nội tâm chàng là cả một bãi chiến trường giằng co nhau giữa tình yêu và nghĩa vụ, bên hiếu bên tình.. chàng cầu nguyện Thượng Đế đưa mình ra khỏi hoàn cảnh rối bời, cầu nguyện mình thoát khỏi ràng buộc với Sonya và nhận được thư Sonya trả tự do cho chàng, Nicholas không còn bị ràng buộc.
"Em thật đau lòng nghĩ rằng em là nguyên nhân đau khổ, bất hoà cho gia đình mà gia đình đã rất tốt với em, em chỉ mong đem hạnh phúc cho những người em yêu thương, em muốn anh được tự do, anh nên nhớ không có ai yêu anh bằng em."
Natsasha qua nhiều mối tình sóng gió để rồi đời nàng kết thúc trong cảnh happy ending êm đềm hạnh phúc dưới mái gia đình ấm cúng nhưng Sonya phải cam chịu thân phận bi đát thảm thương. Phu nhân từ ngày biết Nicholas quen biết Mary hy vọng ở cuộc hôn nhân này, bà mắng nhiếc Sonya yêu cầu nàng viết thư dứt tình với Nicholas để đền ơn nuôi dưỡng, nàng khóc lóc đau khổ, họ muốn Sonya phải hy sinh tất cả ý nghĩa cuộc đời nàng. Sonya đau khổ bị gia đình ân nhân dầy vò hành hạ, Natasha không phải chịu đựng nỗi đau khổ như thế, không bao giờ phải hy sinh vẫn được mọi người yêu thương. Sonya dự định khi gặp lại Nicholas ở mặt trận về, nàng sẽ buộc chặt chàng ta lại... Thế rồi Andrew bị thương nặng lại cùng ở chung với gia đình Rostov trong một tu viện trên đường chạy loạn, Sonya nghĩ Thượng Đế chưa muốn chia lìa Andrew và Natasha, nàng biết Natasha chỉ yêu Andrew và nếu Andrew (anh Mary) thành hôn với Natasha (em gái Nicholas) thì Nicholas theo phong tục Nga không thể lấy Mary, Nicholas vẫn sẽ là của nàng, Sonya vui mừng nghĩ rằng Đấng Tối Cao đã can dự vào cuộc đời mình. Natasha khóc với Sonya cầu cho Andrew sống, Sonya cũng cầu cho Andrew sống, phu nhân viết thư cho Nicholas và năn nỉ ép Sonya viết thư dứt tình Nicholas, hôm ấy nàng thấy Andrew-Natasha trở lại với nhau có nghĩa là Nicholas không lấy Mary được, nàng viết cho Nicholas trong bụng nghĩ chàng vẫn sẽ còn là của mình.. nhưng Andrew không chống chọi được với Tử thần, cuộc hôn nhân bất thành, cái hy vọng cuối cùng của đời nàng tan như mây khói.
Sự hy sinh của Sonya và Nicholas được diễn như có ý nghĩa cao đẹp nhưng nhuốm mầu bi thảm, có thể đây là truyện tình buồn thảm nhất của tác phẩm. Phu nhân Rostov đã tàn nhẫn chia loan rẽ thúy, bắt Sonya phải hy sinh cho mục đích vật chất xấu xa, hình như Tolstoi lại cho sự hy sinh ấy là có ý nghĩa cao đẹp, phải chăng hy sinh tình yêu, trả tự do cho Nicholas để chàng đi đào mỏ tiểu thơ Mary đại điền chủ, cứu vãn sự sụp đổ kinh tế gia đình là một việc làm có ý nghĩa?
Kết thúc truyện Natasha vu qui lấy Pierre, Nicholas giải ngũ, cha bệnh mất để lại những món nợ kếch xù, gia sản sự nghiệp tiêu tan, Nicholas bán tài sản nhưng chỉ trả được một nửa số nợ phải vay Pierre em rể ba chục ngàn để trả nợ, chàng đi làm cho chính phủ lương không đủ nuôi mẹ và Sonya, dọn nhà tới một khu nghèo.. Chàng không còn yêu Sonya như trước, nhớ tới bức thư của nàng, chàng coi như chuyện hai người chìm vào dĩ vãng không thể trở lại được nữa.
Cuối cùng Nicholas lấy Mary mùa đông 1813, đưa mẹ và Sonya dọn về điền sản nhà vợ tại Bald Hills, trong bốn năm chàng quản lý việc canh tác thành công, trả hết nợ mà không đụng chạm tới tài sản nhà vợ, rồi thừa hưởng gia tài một người anh em họ chàng trả nợ Pierre, ba năm sau đó chàng điều hành quản lý giỏi chàng mua một điền sản gần Bald Hills... kết thúc ấy không được tự nhiên cho lắm nếu không nói gượng ép vì Nicholas đã lấy vợ đem gia đình gồm mẹ và Sonya về nhà vợ, chàng đã có vợ và vẫn sống chung với Sonya người yêu cũ tại cùng một mái nhà, có thể nào Sonya muối mặt sống chung với người yêu cũ nay đã ván đóng thuyền. Lại nữa đôi trai gái đã từng yêu đương tha thiết, thề non hẹn biển nay lại có thể quên tình xưa nghĩa cũ nhanh như thế chăng? Người ta có cảm tưởng như nghệ thuật ấy thiếu hiện thực, không thể hiện bản chất con người khi tác giả nói Nicholas giải ngũ trở về gia đình, chàng thấy Sonya là người quá hoàn toàn nhưng vẫn không thể yêu nàng được mà trước đây chàng đã cãi mẹ, cương quyết lấy Sonya bằng được, và chính Sonya khi viết thư trả tự do cho Nicholas, nàng có kết luận "Em đoan chắc với anh không có ai yêu anh bằng em" và khi chàng trở về sống với nàng dưới cùng một mái nhà mối tình xưa có thể chết nhanh như thế? chẳng lẽ Sonya không gặp chàng nào, nàng có ế ẩm gì đâu ? một cô gái xinh đẹp đã từng từ chối tình yêu của chàng sĩ quan Dolokhov.
Phần kết luận tác giả nói Nicholas sau bốn năm quản lý thành công chàng trả hết nợ mà không đụng tới tài sản của vợ, rồi thừa hưởng gia tài một người anh em họ mới mất, chàng trả nợ em rể Pierre.. rồi mua được thêm điền sản nếu chàng gây dựng được cơ nghiệp không phải nhờ tài sản vợ thì cần gì phải lấy vợ giầu, phải hy sinh tình yêu của Sonya để đi đào mỏ công nương Mary?
Nhân vật Nicholas Rostov chính là hình ảnh biểu tượng của cụ thân sinh tác giả, Mary hình ảnh của bà thân sinh nhưng Tolstoi mồ côi mẹ từ lúc lên hai và mồ côi cha từ khi lên tám, nhân vật Sonya trong truyện chính là cô Tatiána, bà này sống trong tòa nhà với Tolstoi khi ông viết Chiến Tranh Và Hòa Bình, ông diễn tả tâm tình, cá tính của những người thân nhân gần gũi với ông...
Khi diễn tả vợ chồng Pierre-Natasha và Nicholas -Mary được hạnh phúc dưới mái ấm gia đình nhưng Tolstoi quên nói tới Sonya, nàng có hạnh phúc hay không? Bạn bè, anh chị em nàng Pierre, Natasha, Mary, Nicholas... hạnh phúc, nhưng nàng cô đơn ôm mối hận tình suốt cả cuộc đời.
Bi kịch.
Tiểu thuyết cũng như đoản thiên nhuốm bi kịch của Tolstoi đều là những tác phẩm thành công, tác giả gây xúc động cho người đọc bằng bi kịch được coi như có nghệ thuật cao và viết bi kịch không phải dễ.
Bối cảnh thời loạn ly của cuộc chiến tranh 1812 đã để lại nhiều bi kịch đau thương cho xã hội, đất nước Nga, đã được Tolstoi làm sống lại trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, chúng tôi đề cập một số đọan tiêu biểu.
Sau trận Borodino ngày 26-8-1812 (lịch Nga cũ), quân Pháp và Nga đều bị thiêt hại nặng nhưng Nga vẫn yếu hơn Pháp nhiều không thể chống đỡ được, Tư lệnh Kutuzov cho lui binh về Mạc Tư Khoa, sau đó lại rút ra xa thành phố vì không đủ sức phòng thủ chống lại Pháp. Từ mấy ngày trước tại Moscow dân chúng đã di tản rất nhiều nhưng nay vẫn còn mười nghìn người. Kho đạn, vũ khí, lương thực... trước đây chưa có lệnh chuyển đi khiến người dân tưởng rằng Moscow không bị bỏ ngỏ. Tối 1-9 Bá Tước Rostopchin, tổng đốc Moscow nhận được lệnh của Tướng Kutuzov rút lui qua bên kia Moscow, thay vì lấy súng trong kho phát cho dân để chống địch ông lo di tản thuốc súng, đạn dược, tiền...và bảo thẳng cho dân biết thành phố bỏ ngỏ. Lệnh bỏ vào giờ chót khiến ông bỡ ngỡ choáng váng trước bao nhiêu việc cấp bách, kế họach ông đã sọan thảo kỹ lưỡng cho việc phòng thủ nay phải bị hủy bỏ, ông ra lệnh thả những người điên ở nhà thương điên và các tù nhân...
Lúc quan tổng đốc sắp lên xe ngựa ra khỏi thành phố, một đám đông dân chúng phẫn nộ kéo đến trước tư dinh, họ bảo trước đây ngài ra lệnh phòng thủ Moscow chống giặc Pháp nay lại cho lệnh rút, họ bị phản bội. Viên giám đốc cảnh binh cho biết không điều khiển được đám đông, ông định xin lệnh đàn áp. Quan tổng đốc bèn ra trước cửa dinh chào nhân dân và bảo họ chờ để ngài xử tội một phạm nhân tội phản quốc, người tù này chân mang xiềng xích, hắn bị tòa kết án khổ sai vì tội làm gián điệp nhưng ngài đem hắn ra xử tội để làm dịu sự bất mãn của đám đông, ông sai lính đem hắn ra ngoài rồi bảo:
"Vì tên phản bội Vereshchagin này mà thành phố Mạc Tư Khoa của chúng ta bị thảm hại, ta ra lệnh chém chết nó"
Vereshchagin ngước mặt nói : "Thưa bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế". Quan bèn sai lính chém, người lính lấy bề sống kiếm đập lên đầu tội nhân, hắn kêu lên rồi ôm đầu chạy vào đám đông, nhiều người giận dữ xúm lại đánh đập dầy xéo tội nhân cho tới khi hắn nằm vật ra chết. Trong đám đông có người than thở "Ác quá, phải tội chết". Người sĩ quan cảnh sát lôi xác nạn nhân ra khỏi sân.
Quan tổng đốc sau đó lẻn ra cửa sau lên xe ngựa rời thành phố di tản, khi ngồi trên xe ông hối hận về sự tàn các của mình, nhớ lại cảnh đám thanh niên đánh đập nạn nhân, ông nghĩ họ ác như chó sói, nhớ lời nạn nhân : "Thưa bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế", Verehchagin chỉ bị tòa xử khổ sai nhưng ông đã ra lệnh chém chết hắn, ông tự bào chữa mình đã làm một công đôi chuyện, trước hết xoa dịu sự căm phẫn của người dân, kế đó xử tội một tên gián điệp, nó là tên phản bội. Ông không thể quên vết hằn trong tim, sự hồi tưởng vấy máu sẽ không bao giờ phai, cái ký ức ghê gớm ấy sẽ nằm trong tâm trí ông mãi mãi, ông còn nhớ mãi lời mình nói "chém chết nó đi", tại sao ta lại nói thế đáng lý ta không nói thế, ông tự bào chữa ta làm thế vì ích lợi chung.
Cảnh giết người dã man được mô tả kỹ lưỡng, mặc dù chỉ có một người bị đổ máu nhưng ngọn bút linh động của tác giả diễn tả cái chết thảm thương cho ta thấy tội ác phũ phàng ghê tởm của thời chiến tranh, của con người.
Quân Pháp vào Moscow, Pierre ở lại, chàng muốn làm Kinh Kha thời nay, quyết định ám sát Napoléon, chàng đi ra phố nhưng không thể dấu súng dưới áo ngoài được nên mang một con dao găm dấu dưới áo. Chàng cứu một đứa bé trong cơn hỏa hoạn, đánh một tên lính Pháp dựt vòng vàng của một cô gái, Pierre bị lính tuần bắt giam chung với bọn tình nghi đốt nhà vì chúng khám thấy dao găm dưới áo ngoài.
Sau khi tướng Davout thẩm vấn bọn tình nghi, ông ta sai lính dẫn tù đi, Pierre mất tinh thần nghĩ hôm nay là ngày tận số của mình, tù đi qua một khu vườn của tu viện , họ đã đào sẵn hố, đóng cọc. Đội lính hành quyết đã chờ sẵn, tù nhân được xếp theo thứ tự của danh sách, Pierre thứ sáu. Tiếng trống nổi lên khiến Pierre tan nát cõi lòng, y như người mất hồn, chàng muốn nó đem mình đi bắn quách cho rồi, Pierre dớn dác nhìn bọn tù đứng quanh.
Chàng nghe bọn Pháp bàn với nhau bắn từng người hay từng cặp, tên sĩ quan bảo "từng cặp". Một sĩ quan Pháp đến bên phải của bọn tù rồi đọc bản án bằng hai thứ tiếng Nga và Pháp, bốn tên lính tới dẫn cặp phạm nhân hàng đầu tới cái cọc, đôi tử tội thầm nhìn quanh y như con thú bị thương nhìn người thợ săn tiến lại gần, một anh làm dấu liên hồi, anh kia gãi lưng. Bọn lính vội bịt mắt tử tù, lấy túi chụp lên đầu rồi trói họ vào cọc. Mười hai tay súng tiến lên đứng cách cọc tám mét, Pierre ngoảnh mặt không muốn nhìn, tiếng nổ chát chúa vang lên, họ lại bắt hai người kế tiếp trói lại cọc bắn, Pierre lại thấy khói, máu... Họ kéo tên tù thứ năm nhưng chừa Pierre lại, anh này là một công nhân trẻ, mười tám tuổi. Khi lính Pháp vừa đụng tới người, anh ta sợ quá nhẩy sang một bên bám chặt Pierre, chàng đẩy hắn ra, người lính kéo lê hắn đi, anh ta kêu khóc tới khi bị trói vào cọc mới yên.
Biết có kêu khóc cũng vô ích, hắn không ngờ người ta có thể giết mình, chàng thanh niên y như con vật bị thương nhìn quanh dớn dác. Pierre chăm chú theo dõi không chớp mắt, chàng cũng như cả đám đông vô cùng xúc động khi họ hành hình cậu này, anh ta bây giờ yên lặng , họ bịt mắt anh sát cái cọc vấy máu, chàng ta soay sở để dựa lưng cho dễ chịu. Một câu lệnh vang lên, Pierre như không nghe tiếng súng, chàng thấy anh công nhân quị xuống, máu chảy đỏ tươi, đầu hắn nghẹo sang một bên, bọn lính cởi dây trói kéo xác chết đẩy xuống hố, họ lấy xẻng xúc đất lên xác anh.
Bọn lính quay đi, Pierre được đưa đi giam chung với tù binh, họ cho biết chàng được ân xá.
Cuộc hành hình được mô tả kỹ lưỡng, một nghệ thuật tả chân thể hiện tội ác của chiến tranh, của con người. Tolstoi diễn tả sự súc động của lính Pháp khi bắn tử tội mà không thể hiện lòng căm thù quân xâm lược, chỉ nhằm nói lên những bi kịch của con người.
Cái chết của ông hoàng Andrew cũng là một bi kịch đầy tính lãng mạn, có lẽ đây là một áng văn tuyệt diệu nhất của tác phẩm. Công nương Mary được tin anh, Andrew bị thương nặng đang ở cùng với gia đình Rostov tại Yaroslavl, nàng quyết tâm đi thăm anh mặc dù bà dì ngăn cản, đoàn tùy tùng gồm gồm cháu, thầy giáo, quản gia và năm sáu người gia nhân trên ba chiếc xe ngựa. Từ Voronezh sau hai tuần mới tới Yaroslavl, mối tình đầu với Nicholas Rostov khiến Mary hạnh phúc nhưng cũng không xoa dịu nỗi đau khổ khi nghĩ tới hoàn cảnh bi đát của anh nàng. Người ta thấy nàng lo âu, sầu muộn đau khổ, người gia nhân khi tới Yaroslavl đã tìm ra chỗ ở gia đình Rostov.
Phu nhân bá tước Rostov ôm hôn Mary thắm thiết, công nương hỏi " Anh con ra sao? " Phu nhân nói bác sĩ bảo không đến nỗi nào, bà dẫn Mary vào nhà, bá tước ra chào công nương, hồi xưa ông vui vẻ linh hoạt nay lấn cấn trông tội nghiệp, từ ngày mất cơ nghiệp ở Moscow ông như người mất hồn. Mọi người thăm hỏi Mary, cháu Nicholas nhưng nàng chỉ muốn gặp Andrew. Natasha chạy ra đón Mary, họ ôm hôn nhau, Natasha khóc trên vai Mary rồi dẫn nàng lại chỗ Andrew. Mary thấy hiện rõ trên mặt Natasha tình yêu vô bờ cho Andrew, Mary, cho tất cả những kẻ liên hệ với người yêu, đôi mắt Natasha đủ diễn tả hết. Bỗng Natasha lấy tay che mặt khóc nức nở, Mary hiểu ngay, Natasha nói mới đầu chàng bị nóng lạnh, thời gian ở Troika hết bệnh và bác sĩ chỉ sợ bệnh thối thịt, nguy cơ này cũng qua khỏi nhưng tới Yaroslavl vết thương lại làm mủ, rồi lại nóng lạnh, nay càng tệ hơn.
Mary vào phòng Andrew, theo diễn tả của Natasha nàng biết có dấu hiện chàng sắp đi, Andrew nằm trên phản, người gầy xanh, chàng hỏi thăm Mary mấy câu "Tại sao em tới đây được, con anh đâu?" Mary hỏi "Anh có đỡ không?", nàng cầm tay anh, chàng bảo định mệnh đã trói buộc chàng vào Natasha, nàng trông nom chàng luôn. Andrew biết mình sắp chết, chàng còn nói đùa Mary "Em gặp Nicholas Rostov? Chàng quí em đấy, nếu em thích hắn, đó là cuộc hôn nhân tốt cho em". Mary thấy câu nói ấy đối với nàng vô nghĩa nhưng biết rằng chàng không hy vọng sống. Cả ba người yên lặng. Mary hỏi chàng có muốn gặp con không rồi mang bé Nicholas vào. Andrew hôn con, Mary khóc thương cho Nicholas không cha, chàng nghĩ... Chim trên trời không gieo không gặt nhưng Thượng Đế cũng vẫn nuôi", Natasha bế Nicholas ra ngoài, cậu bé khóc, Mary thôi khóc nàng cầu nguyện, hướng tâm hồn về Đấng Bất diệt đang hiện diện trước người hấp hối .
Andrew biết mình sắp chết, chàng cũng biết mình đang chết, chết một nửa rồi... chàng ý thức được sự cao cả vượt lên trên trần thế, sự bất dịch, bất diệt xa vời, không biết tới, chàng đã chứng nhận được luôn luôn trong cuộc đời, nay đang tới gần chàng, chàng cảm nhận được... xưa kia chàng sợ cái chết nhưng nay không còn hiểu được cái sợ ấy nữa. Lần đầu tiên chàng cảm thấy nó khi một quả đạn bay vèo qua trước mặt, chàng nhìn cánh đồng, bụi cây, bầu trời và biết rằng mình đang đối diện với cái chết. Chàng tỉnh giấc sau khi bị thương và và bông hoa của tình yêu bất diệt đang nở ra trong tâm hồn chàng như giải thoát khỏi nô lệ của cuộc đời, chàng không sợ chết và không còn nghĩ tới nó nữa.
Trong khi cô độc đau khổ, mê sảng chàng.. tiến vào một tình thương vô biên thoát khỏi tình yêu trần thế, thương yêu tất cả mọi người luôn hy sinh cho tình yêu có nghĩa là không yêu riêng một người, không sống đời trần thế. Khi đẵm mình trong tình yêu, chàng tránh đời trần thế và chàng đã phá vỡ cái biên giới-thiếu tình thương- giữa sinh và tử. Sau đêm tại Mytishchi chàng mê man rồi nàng Natasha hiện ra, tình yêu cho một người đàn bà lại kết hợp chàng với cuộc đời trần thế. Khi ấy chàng vẫn quí trọng cuộc đời, vật lộn giữa cái sống và cái chết. Tại tu viện Troitsa, hai người nói chuyện quá khứ, Natasha ngồi đan vớ bên chàng, Andrew cầm tay nàng, họ nói những lời yêu thương tình tứ, chàng nghĩ về cái chết, tình yêu ngăn trở cái chết, tình yêu là cuộc đời, vạn vật tồn tại vì ta yêu, tình yêu là Thượng Đế và chết có nghĩa là ta, một phần tử của tình yêu sẽ trở về cái nguồn vô tận ấy.
Andrew mơ thấy mình ngủ trong một phòng, chàng khỏe mạnh không bị thương tích gì, nhiều người hiện ra, chàng trò truyện với họ.. ra đóng cửa.. tự nhiên sợ chết, Thần chết phá cửa vào, chàng cố sức cản lại nhưng sức yếu, chàng vụng về ra sức đẩy cửa ra nhưng nó mở toang, Thần chết tiến vào, chàng chết thật, Andrew cố gắng thức dậy: Phải ! ta chết và tỉnh dậy! Những giờ phút cuối cùng của chàng trôi qua một cách đơn giản. Mary và Natasha nhận thấy vậy, cả hai không rời chàng. Họ đều thấy chàng chìm xuống từ từ yên lặng, mỗi lúc một chìm sâu hơn và biết nó phải thế.
Andrew xưng tội và được ban lễ, mọi người tới từ giã chàng, khi người ta đem con trai vô, Andrew hôn con, chàng nghĩ mình đã làm hết làm mọi việc phải làm... Mary và Natasha có mặt khi chàng cựa mình lần chót, lúc ấy hồn lìa khỏi xác. Mary nói "nguội rồi" khi người chàng vừa nằm bất động lạnh ngắt. Natasha vuốt mắt cho chàng. Chàng ở đâu? đi đâu? Người ta lau xác Andrew, mặc quần áo, nhập quan... mọi người tới vĩnh biệt và khóc. Phu nhân bá tước, Sonya khóc thương cho Natasha, bé Nicholas khóc vì đau khổ thương cha... Bá tước khóc vì nghĩ ông cũng sẽ phải đi con đường ấy, công nương Mary, Natasha bây giờ cũng khóc không phải vì đau khổ mà bởi một cảm xúc thiêng liêng nhẹ nhàng đã chiếm xâm chiếm tâm hồn và vì nhận thức được sự đơn giản và huyền bí của cái chết diễn ra trước mắt hai nàng
Cái chết của đại tá Andrew gợi lại Cái Chết Của Ivan Ilytch, một truyện ngắn nổi tiếng của Tolstoi, nó cũng cho thấy một nghệ thuật tuyệt vời mô tả cái chết, diễn tả tâm trạng của người hấp hối giây phút thiêng liêng ấy đã được diễn tả thật sống động, có thể nói ngoài Tolstoi không ai có thể đạt tới một nghệ thuật cao như vậy. Áng văn bi thảm trên diễn tả giây phút lâm chung của người thương bệnh binh, Andrew cũng như Ivan Ilytch khi tới gần cái chết , chàng đã nghĩ tới bông hoa của tình yêu bất diệt đang nở ra trong tâm hồn như giải thoát mình khỏi nô lệ của cuộc đời trần thế. Chàng không còn sợ chết nhưng trước mắt những người ở lại đứng vây quanh thì đó là một bi kịch não nùng, bá tước, phu nhân, Sonya, Nicholas, Mary, Natasha... tới từ giã chàng, đối với Natasha đó là một bi kịch tình yêu, với Mary, Nicholas là của tình máu mủ, với Bá tước, Sonya là bi kịch của đời người. Tại đây sự diễn tả của Tolstoi đã đạt tới tột đỉnh của nghệ thuật mà không gì có thể diễn tả cao hơn thế.
Bi kịch gia đình Rostov cũng như Bolkonski, Bezukov... thể hiện chiều hướng nghệ thuật của Chiến Tranh Và Hòa Bình diễn tả những nỗi khổ đau của đời người, trong đó nhà Rostov gặp nhiều tai ương. Tiểu thư Natasha xinh đẹp tình duyên trắc trở, nàng tự tử vì tình nhưng thoát chết được cứu sống, đau khổ gầy yếu đã làm gia đình tốn kém nhiều tiền thuê thầy chữa chạy. Nàng phục hồi chưa được bao lâu rồi gặp lại người yêu trên đường chạy loạn, sự chứng kiến cái chết lần mòn bi thảm của chàng đã để lại cho Natasha nỗi niềm u uất khôn nguôi.. rồi lại có tin sét đánh cậu út Petya tử trận. Petya chưa tới tuổi vào lính nhưng với lòng yêu nước nồng nàn đã đòi gia đình phải xin cho cậu nhập ngũ, quá hăng say ngoài trận tuyên cậu đền nợ nước khi còn quá trẻ. Tin Petya tử trận tới gia đình Rostov đã khiến bá tước và phu nhân khóc than thảm thiết lại chồng chất thêm nỗi bi ai cho gia đình đau khổ này.
Chiến tranh, hỏa hoạn khiến tài sản của gia đình tại Moscow tiêu tan thành tro bụi, sự quản lý yếu kém của Bá tước, tính tình hào phóng của ông khiến nợ nần ngày càng chồng chất, chi tiêu nhiều hơn thu nhập gấp mấy lần.. Đám cưới Pierre - Natasha là tin vui nhất năm 1813 của gia đình bá tước già Rostov và rồi ông cũng mất trong cùng năm ấy. Những biến cố bi thảm năm trước : Thành Mạc tư Khoa cháy, gia đình chạy lọan, cái chết của ông hoàng Andrew, Natasha đau khổ thất vọng ê chề, cậu út Petya tử trận, phu nhân đau khổ đã khiến ông buồn chán, thất vọng rồi từ giã cõi trần.
Tổ chức đám cưới Natasha có làm bá tước bận rộn một lúc, ông phải tỏ ra vui vẻ. Khi vợ chồng Pierre-Natasha đi rồi ông thầm lặng, than thở, chán đời.. ít ngày sau ngả bệnh nằm liệt giường, phu nhân phải ngồi trên ghế bành bên cạnh săn sóc bá tước nửa tháng. Trước khi lìa trần ông xin lỗi phu nhân đã làm tiêu tan của cải, gia sản. Đám tang đông đảo thân bằng quyến thuộc tiễn đưa. Nicholas Rostov đang đóng ở Paris nghe tin cha mất, chàng xin giải ngũ, vội về nhà mặc dù chưa có lệnh, sau khi bá tước qua đời, nợ nần ông để lại khiến nhiều người ngạc nhiên. Tổng số nợ gấp hai lần tài sản, nhiều người khuyên Nicholas từ chối thừa kế để trốn nợ nhưng chàng cho thế là làm tủi vong linh người quá cố và rồi chấp nhận thừa kế, trả nợ. Chủ nợ trước đây yên lặng vì nể bá tước nay kéo tới đòi tiền. Nicholas bán đấu giá tài sản một nửa giá nhưng một nửa số nợ vẫn còn, Nicholas được Pierre bây giờ là em rể cho vay ba chục ngàn trả nợ, chủ nợ dọa thưa kiện bỏ tù chàng. Nicholas xin một chân làm cho chính phủ, lương không đủ nuôi mẹ, chàng Tolstoi làm sống lại tấn bi kịch gia đình bên nội ông qua hình ảnh nhà Rostov di sản của cơn khói lửa từ đâu tràn tới kinh thành, Chiến Tranh Và Hòa Bình là một bi kịch thể hiện cả khía cạnh bi thảm của đời người qua cơn khói lửa.
Tiểu thuyết cũng như đoản thiên nhuốm bi kịch của Tolstoi đều là những tác phẩm thành công, tác giả gây xúc động cho người đọc bằng bi kịch được coi như có nghệ thuật cao và viết bi kịch không phải dễ.
Bối cảnh thời loạn ly của cuộc chiến tranh 1812 đã để lại nhiều bi kịch đau thương cho xã hội, đất nước Nga, đã được Tolstoi làm sống lại trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, chúng tôi đề cập một số đọan tiêu biểu.
Sau trận Borodino ngày 26-8-1812 (lịch Nga cũ), quân Pháp và Nga đều bị thiêt hại nặng nhưng Nga vẫn yếu hơn Pháp nhiều không thể chống đỡ được, Tư lệnh Kutuzov cho lui binh về Mạc Tư Khoa, sau đó lại rút ra xa thành phố vì không đủ sức phòng thủ chống lại Pháp. Từ mấy ngày trước tại Moscow dân chúng đã di tản rất nhiều nhưng nay vẫn còn mười nghìn người. Kho đạn, vũ khí, lương thực... trước đây chưa có lệnh chuyển đi khiến người dân tưởng rằng Moscow không bị bỏ ngỏ. Tối 1-9 Bá Tước Rostopchin, tổng đốc Moscow nhận được lệnh của Tướng Kutuzov rút lui qua bên kia Moscow, thay vì lấy súng trong kho phát cho dân để chống địch ông lo di tản thuốc súng, đạn dược, tiền...và bảo thẳng cho dân biết thành phố bỏ ngỏ. Lệnh bỏ vào giờ chót khiến ông bỡ ngỡ choáng váng trước bao nhiêu việc cấp bách, kế họach ông đã sọan thảo kỹ lưỡng cho việc phòng thủ nay phải bị hủy bỏ, ông ra lệnh thả những người điên ở nhà thương điên và các tù nhân...
Lúc quan tổng đốc sắp lên xe ngựa ra khỏi thành phố, một đám đông dân chúng phẫn nộ kéo đến trước tư dinh, họ bảo trước đây ngài ra lệnh phòng thủ Moscow chống giặc Pháp nay lại cho lệnh rút, họ bị phản bội. Viên giám đốc cảnh binh cho biết không điều khiển được đám đông, ông định xin lệnh đàn áp. Quan tổng đốc bèn ra trước cửa dinh chào nhân dân và bảo họ chờ để ngài xử tội một phạm nhân tội phản quốc, người tù này chân mang xiềng xích, hắn bị tòa kết án khổ sai vì tội làm gián điệp nhưng ngài đem hắn ra xử tội để làm dịu sự bất mãn của đám đông, ông sai lính đem hắn ra ngoài rồi bảo:
"Vì tên phản bội Vereshchagin này mà thành phố Mạc Tư Khoa của chúng ta bị thảm hại, ta ra lệnh chém chết nó"
Vereshchagin ngước mặt nói : "Thưa bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế". Quan bèn sai lính chém, người lính lấy bề sống kiếm đập lên đầu tội nhân, hắn kêu lên rồi ôm đầu chạy vào đám đông, nhiều người giận dữ xúm lại đánh đập dầy xéo tội nhân cho tới khi hắn nằm vật ra chết. Trong đám đông có người than thở "Ác quá, phải tội chết". Người sĩ quan cảnh sát lôi xác nạn nhân ra khỏi sân.
Quan tổng đốc sau đó lẻn ra cửa sau lên xe ngựa rời thành phố di tản, khi ngồi trên xe ông hối hận về sự tàn các của mình, nhớ lại cảnh đám thanh niên đánh đập nạn nhân, ông nghĩ họ ác như chó sói, nhớ lời nạn nhân : "Thưa bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế", Verehchagin chỉ bị tòa xử khổ sai nhưng ông đã ra lệnh chém chết hắn, ông tự bào chữa mình đã làm một công đôi chuyện, trước hết xoa dịu sự căm phẫn của người dân, kế đó xử tội một tên gián điệp, nó là tên phản bội. Ông không thể quên vết hằn trong tim, sự hồi tưởng vấy máu sẽ không bao giờ phai, cái ký ức ghê gớm ấy sẽ nằm trong tâm trí ông mãi mãi, ông còn nhớ mãi lời mình nói "chém chết nó đi", tại sao ta lại nói thế đáng lý ta không nói thế, ông tự bào chữa ta làm thế vì ích lợi chung.
Cảnh giết người dã man được mô tả kỹ lưỡng, mặc dù chỉ có một người bị đổ máu nhưng ngọn bút linh động của tác giả diễn tả cái chết thảm thương cho ta thấy tội ác phũ phàng ghê tởm của thời chiến tranh, của con người.
Quân Pháp vào Moscow, Pierre ở lại, chàng muốn làm Kinh Kha thời nay, quyết định ám sát Napoléon, chàng đi ra phố nhưng không thể dấu súng dưới áo ngoài được nên mang một con dao găm dấu dưới áo. Chàng cứu một đứa bé trong cơn hỏa hoạn, đánh một tên lính Pháp dựt vòng vàng của một cô gái, Pierre bị lính tuần bắt giam chung với bọn tình nghi đốt nhà vì chúng khám thấy dao găm dưới áo ngoài.
Sau khi tướng Davout thẩm vấn bọn tình nghi, ông ta sai lính dẫn tù đi, Pierre mất tinh thần nghĩ hôm nay là ngày tận số của mình, tù đi qua một khu vườn của tu viện , họ đã đào sẵn hố, đóng cọc. Đội lính hành quyết đã chờ sẵn, tù nhân được xếp theo thứ tự của danh sách, Pierre thứ sáu. Tiếng trống nổi lên khiến Pierre tan nát cõi lòng, y như người mất hồn, chàng muốn nó đem mình đi bắn quách cho rồi, Pierre dớn dác nhìn bọn tù đứng quanh.
Chàng nghe bọn Pháp bàn với nhau bắn từng người hay từng cặp, tên sĩ quan bảo "từng cặp". Một sĩ quan Pháp đến bên phải của bọn tù rồi đọc bản án bằng hai thứ tiếng Nga và Pháp, bốn tên lính tới dẫn cặp phạm nhân hàng đầu tới cái cọc, đôi tử tội thầm nhìn quanh y như con thú bị thương nhìn người thợ săn tiến lại gần, một anh làm dấu liên hồi, anh kia gãi lưng. Bọn lính vội bịt mắt tử tù, lấy túi chụp lên đầu rồi trói họ vào cọc. Mười hai tay súng tiến lên đứng cách cọc tám mét, Pierre ngoảnh mặt không muốn nhìn, tiếng nổ chát chúa vang lên, họ lại bắt hai người kế tiếp trói lại cọc bắn, Pierre lại thấy khói, máu... Họ kéo tên tù thứ năm nhưng chừa Pierre lại, anh này là một công nhân trẻ, mười tám tuổi. Khi lính Pháp vừa đụng tới người, anh ta sợ quá nhẩy sang một bên bám chặt Pierre, chàng đẩy hắn ra, người lính kéo lê hắn đi, anh ta kêu khóc tới khi bị trói vào cọc mới yên.
Biết có kêu khóc cũng vô ích, hắn không ngờ người ta có thể giết mình, chàng thanh niên y như con vật bị thương nhìn quanh dớn dác. Pierre chăm chú theo dõi không chớp mắt, chàng cũng như cả đám đông vô cùng xúc động khi họ hành hình cậu này, anh ta bây giờ yên lặng , họ bịt mắt anh sát cái cọc vấy máu, chàng ta soay sở để dựa lưng cho dễ chịu. Một câu lệnh vang lên, Pierre như không nghe tiếng súng, chàng thấy anh công nhân quị xuống, máu chảy đỏ tươi, đầu hắn nghẹo sang một bên, bọn lính cởi dây trói kéo xác chết đẩy xuống hố, họ lấy xẻng xúc đất lên xác anh.
Bọn lính quay đi, Pierre được đưa đi giam chung với tù binh, họ cho biết chàng được ân xá.
Cuộc hành hình được mô tả kỹ lưỡng, một nghệ thuật tả chân thể hiện tội ác của chiến tranh, của con người. Tolstoi diễn tả sự súc động của lính Pháp khi bắn tử tội mà không thể hiện lòng căm thù quân xâm lược, chỉ nhằm nói lên những bi kịch của con người.
Cái chết của ông hoàng Andrew cũng là một bi kịch đầy tính lãng mạn, có lẽ đây là một áng văn tuyệt diệu nhất của tác phẩm. Công nương Mary được tin anh, Andrew bị thương nặng đang ở cùng với gia đình Rostov tại Yaroslavl, nàng quyết tâm đi thăm anh mặc dù bà dì ngăn cản, đoàn tùy tùng gồm gồm cháu, thầy giáo, quản gia và năm sáu người gia nhân trên ba chiếc xe ngựa. Từ Voronezh sau hai tuần mới tới Yaroslavl, mối tình đầu với Nicholas Rostov khiến Mary hạnh phúc nhưng cũng không xoa dịu nỗi đau khổ khi nghĩ tới hoàn cảnh bi đát của anh nàng. Người ta thấy nàng lo âu, sầu muộn đau khổ, người gia nhân khi tới Yaroslavl đã tìm ra chỗ ở gia đình Rostov.
Phu nhân bá tước Rostov ôm hôn Mary thắm thiết, công nương hỏi " Anh con ra sao? " Phu nhân nói bác sĩ bảo không đến nỗi nào, bà dẫn Mary vào nhà, bá tước ra chào công nương, hồi xưa ông vui vẻ linh hoạt nay lấn cấn trông tội nghiệp, từ ngày mất cơ nghiệp ở Moscow ông như người mất hồn. Mọi người thăm hỏi Mary, cháu Nicholas nhưng nàng chỉ muốn gặp Andrew. Natasha chạy ra đón Mary, họ ôm hôn nhau, Natasha khóc trên vai Mary rồi dẫn nàng lại chỗ Andrew. Mary thấy hiện rõ trên mặt Natasha tình yêu vô bờ cho Andrew, Mary, cho tất cả những kẻ liên hệ với người yêu, đôi mắt Natasha đủ diễn tả hết. Bỗng Natasha lấy tay che mặt khóc nức nở, Mary hiểu ngay, Natasha nói mới đầu chàng bị nóng lạnh, thời gian ở Troika hết bệnh và bác sĩ chỉ sợ bệnh thối thịt, nguy cơ này cũng qua khỏi nhưng tới Yaroslavl vết thương lại làm mủ, rồi lại nóng lạnh, nay càng tệ hơn.
Mary vào phòng Andrew, theo diễn tả của Natasha nàng biết có dấu hiện chàng sắp đi, Andrew nằm trên phản, người gầy xanh, chàng hỏi thăm Mary mấy câu "Tại sao em tới đây được, con anh đâu?" Mary hỏi "Anh có đỡ không?", nàng cầm tay anh, chàng bảo định mệnh đã trói buộc chàng vào Natasha, nàng trông nom chàng luôn. Andrew biết mình sắp chết, chàng còn nói đùa Mary "Em gặp Nicholas Rostov? Chàng quí em đấy, nếu em thích hắn, đó là cuộc hôn nhân tốt cho em". Mary thấy câu nói ấy đối với nàng vô nghĩa nhưng biết rằng chàng không hy vọng sống. Cả ba người yên lặng. Mary hỏi chàng có muốn gặp con không rồi mang bé Nicholas vào. Andrew hôn con, Mary khóc thương cho Nicholas không cha, chàng nghĩ... Chim trên trời không gieo không gặt nhưng Thượng Đế cũng vẫn nuôi", Natasha bế Nicholas ra ngoài, cậu bé khóc, Mary thôi khóc nàng cầu nguyện, hướng tâm hồn về Đấng Bất diệt đang hiện diện trước người hấp hối .
Andrew biết mình sắp chết, chàng cũng biết mình đang chết, chết một nửa rồi... chàng ý thức được sự cao cả vượt lên trên trần thế, sự bất dịch, bất diệt xa vời, không biết tới, chàng đã chứng nhận được luôn luôn trong cuộc đời, nay đang tới gần chàng, chàng cảm nhận được... xưa kia chàng sợ cái chết nhưng nay không còn hiểu được cái sợ ấy nữa. Lần đầu tiên chàng cảm thấy nó khi một quả đạn bay vèo qua trước mặt, chàng nhìn cánh đồng, bụi cây, bầu trời và biết rằng mình đang đối diện với cái chết. Chàng tỉnh giấc sau khi bị thương và và bông hoa của tình yêu bất diệt đang nở ra trong tâm hồn chàng như giải thoát khỏi nô lệ của cuộc đời, chàng không sợ chết và không còn nghĩ tới nó nữa.
Trong khi cô độc đau khổ, mê sảng chàng.. tiến vào một tình thương vô biên thoát khỏi tình yêu trần thế, thương yêu tất cả mọi người luôn hy sinh cho tình yêu có nghĩa là không yêu riêng một người, không sống đời trần thế. Khi đẵm mình trong tình yêu, chàng tránh đời trần thế và chàng đã phá vỡ cái biên giới-thiếu tình thương- giữa sinh và tử. Sau đêm tại Mytishchi chàng mê man rồi nàng Natasha hiện ra, tình yêu cho một người đàn bà lại kết hợp chàng với cuộc đời trần thế. Khi ấy chàng vẫn quí trọng cuộc đời, vật lộn giữa cái sống và cái chết. Tại tu viện Troitsa, hai người nói chuyện quá khứ, Natasha ngồi đan vớ bên chàng, Andrew cầm tay nàng, họ nói những lời yêu thương tình tứ, chàng nghĩ về cái chết, tình yêu ngăn trở cái chết, tình yêu là cuộc đời, vạn vật tồn tại vì ta yêu, tình yêu là Thượng Đế và chết có nghĩa là ta, một phần tử của tình yêu sẽ trở về cái nguồn vô tận ấy.
Andrew mơ thấy mình ngủ trong một phòng, chàng khỏe mạnh không bị thương tích gì, nhiều người hiện ra, chàng trò truyện với họ.. ra đóng cửa.. tự nhiên sợ chết, Thần chết phá cửa vào, chàng cố sức cản lại nhưng sức yếu, chàng vụng về ra sức đẩy cửa ra nhưng nó mở toang, Thần chết tiến vào, chàng chết thật, Andrew cố gắng thức dậy: Phải ! ta chết và tỉnh dậy! Những giờ phút cuối cùng của chàng trôi qua một cách đơn giản. Mary và Natasha nhận thấy vậy, cả hai không rời chàng. Họ đều thấy chàng chìm xuống từ từ yên lặng, mỗi lúc một chìm sâu hơn và biết nó phải thế.
Andrew xưng tội và được ban lễ, mọi người tới từ giã chàng, khi người ta đem con trai vô, Andrew hôn con, chàng nghĩ mình đã làm hết làm mọi việc phải làm... Mary và Natasha có mặt khi chàng cựa mình lần chót, lúc ấy hồn lìa khỏi xác. Mary nói "nguội rồi" khi người chàng vừa nằm bất động lạnh ngắt. Natasha vuốt mắt cho chàng. Chàng ở đâu? đi đâu? Người ta lau xác Andrew, mặc quần áo, nhập quan... mọi người tới vĩnh biệt và khóc. Phu nhân bá tước, Sonya khóc thương cho Natasha, bé Nicholas khóc vì đau khổ thương cha... Bá tước khóc vì nghĩ ông cũng sẽ phải đi con đường ấy, công nương Mary, Natasha bây giờ cũng khóc không phải vì đau khổ mà bởi một cảm xúc thiêng liêng nhẹ nhàng đã chiếm xâm chiếm tâm hồn và vì nhận thức được sự đơn giản và huyền bí của cái chết diễn ra trước mắt hai nàng
Cái chết của đại tá Andrew gợi lại Cái Chết Của Ivan Ilytch, một truyện ngắn nổi tiếng của Tolstoi, nó cũng cho thấy một nghệ thuật tuyệt vời mô tả cái chết, diễn tả tâm trạng của người hấp hối giây phút thiêng liêng ấy đã được diễn tả thật sống động, có thể nói ngoài Tolstoi không ai có thể đạt tới một nghệ thuật cao như vậy. Áng văn bi thảm trên diễn tả giây phút lâm chung của người thương bệnh binh, Andrew cũng như Ivan Ilytch khi tới gần cái chết , chàng đã nghĩ tới bông hoa của tình yêu bất diệt đang nở ra trong tâm hồn như giải thoát mình khỏi nô lệ của cuộc đời trần thế. Chàng không còn sợ chết nhưng trước mắt những người ở lại đứng vây quanh thì đó là một bi kịch não nùng, bá tước, phu nhân, Sonya, Nicholas, Mary, Natasha... tới từ giã chàng, đối với Natasha đó là một bi kịch tình yêu, với Mary, Nicholas là của tình máu mủ, với Bá tước, Sonya là bi kịch của đời người. Tại đây sự diễn tả của Tolstoi đã đạt tới tột đỉnh của nghệ thuật mà không gì có thể diễn tả cao hơn thế.
Bi kịch gia đình Rostov cũng như Bolkonski, Bezukov... thể hiện chiều hướng nghệ thuật của Chiến Tranh Và Hòa Bình diễn tả những nỗi khổ đau của đời người, trong đó nhà Rostov gặp nhiều tai ương. Tiểu thư Natasha xinh đẹp tình duyên trắc trở, nàng tự tử vì tình nhưng thoát chết được cứu sống, đau khổ gầy yếu đã làm gia đình tốn kém nhiều tiền thuê thầy chữa chạy. Nàng phục hồi chưa được bao lâu rồi gặp lại người yêu trên đường chạy loạn, sự chứng kiến cái chết lần mòn bi thảm của chàng đã để lại cho Natasha nỗi niềm u uất khôn nguôi.. rồi lại có tin sét đánh cậu út Petya tử trận. Petya chưa tới tuổi vào lính nhưng với lòng yêu nước nồng nàn đã đòi gia đình phải xin cho cậu nhập ngũ, quá hăng say ngoài trận tuyên cậu đền nợ nước khi còn quá trẻ. Tin Petya tử trận tới gia đình Rostov đã khiến bá tước và phu nhân khóc than thảm thiết lại chồng chất thêm nỗi bi ai cho gia đình đau khổ này.
Chiến tranh, hỏa hoạn khiến tài sản của gia đình tại Moscow tiêu tan thành tro bụi, sự quản lý yếu kém của Bá tước, tính tình hào phóng của ông khiến nợ nần ngày càng chồng chất, chi tiêu nhiều hơn thu nhập gấp mấy lần.. Đám cưới Pierre - Natasha là tin vui nhất năm 1813 của gia đình bá tước già Rostov và rồi ông cũng mất trong cùng năm ấy. Những biến cố bi thảm năm trước : Thành Mạc tư Khoa cháy, gia đình chạy lọan, cái chết của ông hoàng Andrew, Natasha đau khổ thất vọng ê chề, cậu út Petya tử trận, phu nhân đau khổ đã khiến ông buồn chán, thất vọng rồi từ giã cõi trần.
Tổ chức đám cưới Natasha có làm bá tước bận rộn một lúc, ông phải tỏ ra vui vẻ. Khi vợ chồng Pierre-Natasha đi rồi ông thầm lặng, than thở, chán đời.. ít ngày sau ngả bệnh nằm liệt giường, phu nhân phải ngồi trên ghế bành bên cạnh săn sóc bá tước nửa tháng. Trước khi lìa trần ông xin lỗi phu nhân đã làm tiêu tan của cải, gia sản. Đám tang đông đảo thân bằng quyến thuộc tiễn đưa. Nicholas Rostov đang đóng ở Paris nghe tin cha mất, chàng xin giải ngũ, vội về nhà mặc dù chưa có lệnh, sau khi bá tước qua đời, nợ nần ông để lại khiến nhiều người ngạc nhiên. Tổng số nợ gấp hai lần tài sản, nhiều người khuyên Nicholas từ chối thừa kế để trốn nợ nhưng chàng cho thế là làm tủi vong linh người quá cố và rồi chấp nhận thừa kế, trả nợ. Chủ nợ trước đây yên lặng vì nể bá tước nay kéo tới đòi tiền. Nicholas bán đấu giá tài sản một nửa giá nhưng một nửa số nợ vẫn còn, Nicholas được Pierre bây giờ là em rể cho vay ba chục ngàn trả nợ, chủ nợ dọa thưa kiện bỏ tù chàng. Nicholas xin một chân làm cho chính phủ, lương không đủ nuôi mẹ, chàng Tolstoi làm sống lại tấn bi kịch gia đình bên nội ông qua hình ảnh nhà Rostov di sản của cơn khói lửa từ đâu tràn tới kinh thành, Chiến Tranh Và Hòa Bình là một bi kịch thể hiện cả khía cạnh bi thảm của đời người qua cơn khói lửa.
Đạo đức
Là người sùng đạo nhưng Tolstoi chống lại nghi thức tế lễ của Giáo hội Chính thống. Niềm tin Thượng Đế, tình yêu nhân loại bao la diễn tả trong Chiến Tranh Và Hòa Bình như cứu cánh của đời người gần với chữ từ của nhà Phật hay chữ nhân của Khổng giáo. Tolstoi nói ta phải thương cả kẻ thù, khi quân Pháp thua chạy, Tư lệnh Kutuzov chỉ đuổi quân xâm lược ra khỏi đất nước không căm thù, rửa hận.
Vì ghen, Pierre trong cuộc đấu súng với Dolokhov đã bắn bị thương bạn, họ gặp lại nhau tại Borodino khi chàng đi thăm trận địa. Dolokhov tiến lại bắt tay anh bảo "rất tiếc mình đã hiểu lầm nhau, xin bạn tha thứ cho tôi" rồi ôm lấy Pierre. Sau khi bị Natasha từ hôn vì Anatole dụ dỗ nàng, Andrew khi ra tiểu đoàn đã đi tìm tình địch để thách đấu súng nhưng không gặp nay khi chàng bị thương lại gặp hắn trong bệnh xá, Anatole bị cưa chân khóc thảm thiết. Andrew nhận ra hắn, con người đã có nhiều liên hệ đau đớn với chàng... nhưng nay chàng thương hại tội nghiệp cho hắn, thương cho người đồng đội cho lỗi lầm của hắn, tình thương tràn trề trong tấm lòng hạnh phúc của Andrew ... Lòng trắc ẩn, tình yêu thương cho đồng bào, cho cả những kẻ yêu và ghét mình, phải, tình thương yêu mà Thượng Đế đã truyền giảng trên trái đất, Mary cũng đã giảng cho ta nhưng ta không hiểu "Nay thì trễ rồi".
Gia đình Rostov đóng gói đồ đạc để di tản khỏi kinh thành Moscow khi quân Pháp sắp tới, những người thương binh xin được đi theo, bá tước Rostov sai gia nhân bỏ bớt đồ để chở thương binh, phu nhân bá tước tiếc của không cho, bà nói việc chở thương binh là của chính phủ, Natasha khóc ròng cãi với mẹ ... Tại sao lại bỏ thương binh? Thế rồi tình thương đã thắng, phu nhân phải chiều ý tiểu thư cho gia ngân bỏ bớt một nửa đồ đạc để chở thương binh.
Quân Pháp tháo chạy về nước cuối năm 1812, tại trận Krasnoe họ đói khát vứt súng đầu hàng bẩy nghìn người, Tư lệnh Kutuzov thị sát mặt trận ca ngợi tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ và khuyên anh em phải thương những người tù binh đói rách thê thảm như ăn mày, chúng ta phải thương họ, họ cũng là người.. Tù binh Pháp đói rét, bệnh tật chết như rạ, sau trận đánh dân ở mười làng bên đến chở xác hai mươi ngày không hết. Quân Pháp vứt súng quì gối xin hàng, có hai tên lạnh cóng trốn trong vùng ra, lính Nga lấy áo đắp cho một tên bị bệnh ngã xuống... Mặc dù Kutuzov bị Nga hoàng, các tướng lãnh, sử gia... chê trách bỏ lỡ cơ hội đánh tan quan Pháp, bắt sống Napoléon nhưng Tolstoi vẫn ca ngợi lòng bác ái của vị tướng già nhân đạo, là Tư lệnh ông chủ trương không tàn sát tiêu diệt địch nhưng cứu vớt và thương mến họ như anh em, con người đơn giản nhưng vĩ đại được đúc trong khuôn mẫu anh hùng châu Âu mà lịch sử đã tạo ra.
Sống nhân ái, yêu thương đồng loại và tin Thượng Đế, Tolstoi thường nhắc lại trong tác phẩm "Một sợi tóc rơi xuống cũng là do ý muốn của Thượng Đế". Natasha sau những ngày bệnh hoạn vì u sầu thất vọng theo gia đình đi lễ, mẹ nàng nghĩ cầu nguyện có thể tốt hơn thuốc, nàng tin tưởng vào Thương Đế cầu nguyện ăn năn. Nàng có những cảm tưởng mới, sửa đổi những lỗi lầm để có một cuộc đời mới hạnh phúc rồi dần dần lạc quan yêu đời. Natasha cầu nguyện cho các chiến sĩ, cho anh nàng, tiểu thơ nhớ tới Andrew và xin Thượng Đế tha cho những sai lầm của mình, nàng cũng cầu nguyện cho cả những kẻ ghét mình những kẻ hại mình.
Nicholas gặp gỡ Mary, cứu nàng thoát khỏi tay bọn nông dân nổi loạn.. chàng cho là Thượng Đế đã đưa mình tới công nương. Những suy nghĩ của Pierre trước đây về mục đích của cuộc đời không còn nữa khi chàng được cứu thoát khỏi tay quân Pháp, chàng thấy tự do hơn và tin vào Thượng Đế vĩnh cửu, tìm một mục đích là tìm Thượng Đế, Người ở đây, ở khắp mọi nơi .. một người dương mắt tìm ở xa tìm thấy cái mình tìm ngay ở dưới chân, nay chàng vứt bỏ viễn vọng kính đối với câu hỏi "sống để làm gì", câu trả lời đơn giản " Vì có Thượng Đế, nếu không có ý muốn của Người không một sợi tóc nào rớt xuống."
Điện ảnh.
Tác phẩm lớn của Tolstoi đều đã được quay thành phim nhiều lần tại Nga cũng như tại các nước Tây phương Anh, Pháp, Đức, Y,Ù Mỹ Chiến Tranh Và Hòa Bình đã được quay thành phim nhiều lần :
1- Tại Nga. Phim câm, quay năm 1915 của Yakov Protazanov và Vladimir Gardin
2- Tại Ý. Quay tại La Mã hoàn thành năm 1956 do Dino de Laurentus, Carlo Ponti sản xuất, đạo diễn Anh King Vidor dàn cảnh. Các tài tử gạo cội thủ những vai chính: Audrey Hepburn, Mel Ferrer, Henry Fonda, Anita Ekberg, May Britt, Victorio Gassman Hãng Paramout picture của Mỹ phát hành.
Phim dài trên ba tiếng đồng hồ, được vào chung kết giải Oscar của Hàn lâm viện Mỹ dành cho phim nói tiếng ngọai quốc hay nhất về đạo diễn, hình ảnh đẹp, trang phục... nhưng không trúng giải.
Chúng tôi đã xem phim này hồi trước 1975 tại Sài Gòn, năm 2003 có xem lại tại Mỹ, vì truyện phim quá dài người ta bỏ bớt nhiều đoạn nên không sát truyện và diễn tả được hết ý nghĩa của tác phẩm, nhiều chỗ quay khác truyện, mầu sắc lộng lẫy, diễn xuất hay Audrey Hepburn rất nổi trong vai Natasha nhí nhảnh nhưng có điều Audrey quá nhiều tuổi để thủ vai Natasha, một cô gái mười ba tuổi lúc đầu truyện và mười chín tuổi lúc cuối truyện. Audrey sinh 1929, đóng Chiến Tranh Và Hòa Bình năm 1956 khi ấy nàng 27 tuổi. Phim cũng khá nổi tiếng được nhiều người tán thưởng.
3- Tại Nga. Phim do Nga thực hiện mất 7 năm, sửa soạn từ 1961, bắt đầu quay 1963 cho tới 1968 thì hoàn tất, dài hơn tám giờ, gần gấp ba cuốn phim Ý kể trên. Đạo diễn Sergei Bondarchuk, ông cũng viết truyện phim cùng với Vassili Solovyov và đóng vai chính Pierre, các tài tử gồm Lyudmila Savelyeva, Vyacheslav Tikhonov, Antonina Shuranova, Oleg Tabakov... Người Nga cho biết hồi ấy họ đã chi phí một trăm triệu Mỹ kim để thực hiện phim, nếu tính theo vật giá hiện nay thì chi phí ấy vào khoảng bẩy trăm triệu hoặc hơn thế, đó là cuốn phim tốn kém nhất thế giới từ xưa đến nay. Để dàn cảnh trận Borodino họ đã huy động một trăm hai mười ngàn quân nhân, một cảnh chiến tranh vĩ đại chưa từng có.
Tất cả những lời đối thọai trong truyện đều đã được đưa vào phim, vì quá dài nên phải chiếu làm ba ngày mới hết. Năm 1969 được giải thưởng Hàn Lâm Viện Mỹ (Oscar) phim nói tiếng ngọai quốc hay nhất năm 1969, cũng được giải Golden Globe (Mỹ) 1969 phim ngọai quốc hay nhất năm 1969 và của National Board of Review (Mỹ) phim ngoại quốc hay nhất 1969, năm 1968 được giải của New York Film Critic (Mỹ) phim ngọai quốc hay nhất... Năm 1983 chúng tôi có được xem chiếu một phần trên TV tại Việt Nam, nói chung trang phục và mầu sắc không lộng lẫy như phim của Tây Phương.
5- Tại Anh. Năm 1972 BBC production quay lại, rất dài làm nhiều tập 750 phút. Đạo diễn John Howard Davies, tài tử Anthony Hopkins, Alan Dobie, Faith Brook, Morag Hood, Coli Baker. Anthony Hopkins vai Pierre được giải diễn viên xuất sắc của BAFTA.
6- Tại Pháp. Francois Roussillon thực hiện, tài tử Robert Brubaker.
7- Tại Âu châu. Năm 2007 do đài truyền hình thực hiện làm bốn đọan, bẩy quốc gia Âu châu hợp tác, Robert Darhelm thực hiện.
Là người sùng đạo nhưng Tolstoi chống lại nghi thức tế lễ của Giáo hội Chính thống. Niềm tin Thượng Đế, tình yêu nhân loại bao la diễn tả trong Chiến Tranh Và Hòa Bình như cứu cánh của đời người gần với chữ từ của nhà Phật hay chữ nhân của Khổng giáo. Tolstoi nói ta phải thương cả kẻ thù, khi quân Pháp thua chạy, Tư lệnh Kutuzov chỉ đuổi quân xâm lược ra khỏi đất nước không căm thù, rửa hận.
Vì ghen, Pierre trong cuộc đấu súng với Dolokhov đã bắn bị thương bạn, họ gặp lại nhau tại Borodino khi chàng đi thăm trận địa. Dolokhov tiến lại bắt tay anh bảo "rất tiếc mình đã hiểu lầm nhau, xin bạn tha thứ cho tôi" rồi ôm lấy Pierre. Sau khi bị Natasha từ hôn vì Anatole dụ dỗ nàng, Andrew khi ra tiểu đoàn đã đi tìm tình địch để thách đấu súng nhưng không gặp nay khi chàng bị thương lại gặp hắn trong bệnh xá, Anatole bị cưa chân khóc thảm thiết. Andrew nhận ra hắn, con người đã có nhiều liên hệ đau đớn với chàng... nhưng nay chàng thương hại tội nghiệp cho hắn, thương cho người đồng đội cho lỗi lầm của hắn, tình thương tràn trề trong tấm lòng hạnh phúc của Andrew ... Lòng trắc ẩn, tình yêu thương cho đồng bào, cho cả những kẻ yêu và ghét mình, phải, tình thương yêu mà Thượng Đế đã truyền giảng trên trái đất, Mary cũng đã giảng cho ta nhưng ta không hiểu "Nay thì trễ rồi".
Gia đình Rostov đóng gói đồ đạc để di tản khỏi kinh thành Moscow khi quân Pháp sắp tới, những người thương binh xin được đi theo, bá tước Rostov sai gia nhân bỏ bớt đồ để chở thương binh, phu nhân bá tước tiếc của không cho, bà nói việc chở thương binh là của chính phủ, Natasha khóc ròng cãi với mẹ ... Tại sao lại bỏ thương binh? Thế rồi tình thương đã thắng, phu nhân phải chiều ý tiểu thư cho gia ngân bỏ bớt một nửa đồ đạc để chở thương binh.
Quân Pháp tháo chạy về nước cuối năm 1812, tại trận Krasnoe họ đói khát vứt súng đầu hàng bẩy nghìn người, Tư lệnh Kutuzov thị sát mặt trận ca ngợi tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ và khuyên anh em phải thương những người tù binh đói rách thê thảm như ăn mày, chúng ta phải thương họ, họ cũng là người.. Tù binh Pháp đói rét, bệnh tật chết như rạ, sau trận đánh dân ở mười làng bên đến chở xác hai mươi ngày không hết. Quân Pháp vứt súng quì gối xin hàng, có hai tên lạnh cóng trốn trong vùng ra, lính Nga lấy áo đắp cho một tên bị bệnh ngã xuống... Mặc dù Kutuzov bị Nga hoàng, các tướng lãnh, sử gia... chê trách bỏ lỡ cơ hội đánh tan quan Pháp, bắt sống Napoléon nhưng Tolstoi vẫn ca ngợi lòng bác ái của vị tướng già nhân đạo, là Tư lệnh ông chủ trương không tàn sát tiêu diệt địch nhưng cứu vớt và thương mến họ như anh em, con người đơn giản nhưng vĩ đại được đúc trong khuôn mẫu anh hùng châu Âu mà lịch sử đã tạo ra.
Sống nhân ái, yêu thương đồng loại và tin Thượng Đế, Tolstoi thường nhắc lại trong tác phẩm "Một sợi tóc rơi xuống cũng là do ý muốn của Thượng Đế". Natasha sau những ngày bệnh hoạn vì u sầu thất vọng theo gia đình đi lễ, mẹ nàng nghĩ cầu nguyện có thể tốt hơn thuốc, nàng tin tưởng vào Thương Đế cầu nguyện ăn năn. Nàng có những cảm tưởng mới, sửa đổi những lỗi lầm để có một cuộc đời mới hạnh phúc rồi dần dần lạc quan yêu đời. Natasha cầu nguyện cho các chiến sĩ, cho anh nàng, tiểu thơ nhớ tới Andrew và xin Thượng Đế tha cho những sai lầm của mình, nàng cũng cầu nguyện cho cả những kẻ ghét mình những kẻ hại mình.
Nicholas gặp gỡ Mary, cứu nàng thoát khỏi tay bọn nông dân nổi loạn.. chàng cho là Thượng Đế đã đưa mình tới công nương. Những suy nghĩ của Pierre trước đây về mục đích của cuộc đời không còn nữa khi chàng được cứu thoát khỏi tay quân Pháp, chàng thấy tự do hơn và tin vào Thượng Đế vĩnh cửu, tìm một mục đích là tìm Thượng Đế, Người ở đây, ở khắp mọi nơi .. một người dương mắt tìm ở xa tìm thấy cái mình tìm ngay ở dưới chân, nay chàng vứt bỏ viễn vọng kính đối với câu hỏi "sống để làm gì", câu trả lời đơn giản " Vì có Thượng Đế, nếu không có ý muốn của Người không một sợi tóc nào rớt xuống."
Điện ảnh.
Tác phẩm lớn của Tolstoi đều đã được quay thành phim nhiều lần tại Nga cũng như tại các nước Tây phương Anh, Pháp, Đức, Y,Ù Mỹ Chiến Tranh Và Hòa Bình đã được quay thành phim nhiều lần :
1- Tại Nga. Phim câm, quay năm 1915 của Yakov Protazanov và Vladimir Gardin
2- Tại Ý. Quay tại La Mã hoàn thành năm 1956 do Dino de Laurentus, Carlo Ponti sản xuất, đạo diễn Anh King Vidor dàn cảnh. Các tài tử gạo cội thủ những vai chính: Audrey Hepburn, Mel Ferrer, Henry Fonda, Anita Ekberg, May Britt, Victorio Gassman Hãng Paramout picture của Mỹ phát hành.
Phim dài trên ba tiếng đồng hồ, được vào chung kết giải Oscar của Hàn lâm viện Mỹ dành cho phim nói tiếng ngọai quốc hay nhất về đạo diễn, hình ảnh đẹp, trang phục... nhưng không trúng giải.
Chúng tôi đã xem phim này hồi trước 1975 tại Sài Gòn, năm 2003 có xem lại tại Mỹ, vì truyện phim quá dài người ta bỏ bớt nhiều đoạn nên không sát truyện và diễn tả được hết ý nghĩa của tác phẩm, nhiều chỗ quay khác truyện, mầu sắc lộng lẫy, diễn xuất hay Audrey Hepburn rất nổi trong vai Natasha nhí nhảnh nhưng có điều Audrey quá nhiều tuổi để thủ vai Natasha, một cô gái mười ba tuổi lúc đầu truyện và mười chín tuổi lúc cuối truyện. Audrey sinh 1929, đóng Chiến Tranh Và Hòa Bình năm 1956 khi ấy nàng 27 tuổi. Phim cũng khá nổi tiếng được nhiều người tán thưởng.
3- Tại Nga. Phim do Nga thực hiện mất 7 năm, sửa soạn từ 1961, bắt đầu quay 1963 cho tới 1968 thì hoàn tất, dài hơn tám giờ, gần gấp ba cuốn phim Ý kể trên. Đạo diễn Sergei Bondarchuk, ông cũng viết truyện phim cùng với Vassili Solovyov và đóng vai chính Pierre, các tài tử gồm Lyudmila Savelyeva, Vyacheslav Tikhonov, Antonina Shuranova, Oleg Tabakov... Người Nga cho biết hồi ấy họ đã chi phí một trăm triệu Mỹ kim để thực hiện phim, nếu tính theo vật giá hiện nay thì chi phí ấy vào khoảng bẩy trăm triệu hoặc hơn thế, đó là cuốn phim tốn kém nhất thế giới từ xưa đến nay. Để dàn cảnh trận Borodino họ đã huy động một trăm hai mười ngàn quân nhân, một cảnh chiến tranh vĩ đại chưa từng có.
Tất cả những lời đối thọai trong truyện đều đã được đưa vào phim, vì quá dài nên phải chiếu làm ba ngày mới hết. Năm 1969 được giải thưởng Hàn Lâm Viện Mỹ (Oscar) phim nói tiếng ngọai quốc hay nhất năm 1969, cũng được giải Golden Globe (Mỹ) 1969 phim ngọai quốc hay nhất năm 1969 và của National Board of Review (Mỹ) phim ngoại quốc hay nhất 1969, năm 1968 được giải của New York Film Critic (Mỹ) phim ngọai quốc hay nhất... Năm 1983 chúng tôi có được xem chiếu một phần trên TV tại Việt Nam, nói chung trang phục và mầu sắc không lộng lẫy như phim của Tây Phương.
5- Tại Anh. Năm 1972 BBC production quay lại, rất dài làm nhiều tập 750 phút. Đạo diễn John Howard Davies, tài tử Anthony Hopkins, Alan Dobie, Faith Brook, Morag Hood, Coli Baker. Anthony Hopkins vai Pierre được giải diễn viên xuất sắc của BAFTA.
6- Tại Pháp. Francois Roussillon thực hiện, tài tử Robert Brubaker.
7- Tại Âu châu. Năm 2007 do đài truyền hình thực hiện làm bốn đọan, bẩy quốc gia Âu châu hợp tác, Robert Darhelm thực hiện.
Kết luận.
Hồi trước đây nhiều người không công nhận Chiến Tranh Và Hòa Bình là một cuốn tiểu thuyết vì tác giả đưa lịch sử vào văn chương nhiều quá.
"Chiến Tranh Và Hòa Bình đã tạo lên một thể loại văn chương mới. Mặc dù ngày nay đã được người ta coi như một cuốn tiểu thuyết, hồi ấy nó đã phá bỏ nhiều qui luật của tiểu thuyết nên đã bị nhiều nhà phê bình không công nhận là một tác phẩm văn chương. Chính Toltoi cũng đã chỉ coi Anna Karénine (1878) như cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông theo đúng nghĩa người Âu châu"
(Guerre et Paix a engendré un nouveau genre de fiction. Bien qu'aujourd'hui considéré comme un roman, cette oeuvre a cassé de si nombreux codes du roman de son époque que de nombreux critiques ne le considérèrent pas comme tel. Tolstoi considérait lui-même Anna Karénine (1878) comme sa premìere tentative de roman, au sens où les Européens l'entendaient")
Google France, Guerre et Paix
Ngày nay người ta đã coi nó như cuốn tiểu thuyết, một tác phẩm văn chương, đa số các nhà phê bình, nghiên cứu đều có những nhận xét thuận lợi cho tác phẩm thí dụ như giáo sư Nga D.S Mirsky trong cuốn Lịch sử văn chương Nga trang 258..
"Chiến Tranh Và Hòa Bình là một kiệt tác trong những cuốn đầu tay của Tolstoi không những về tầm vóc mà cả về sự hoàn chỉnh, nó cũng là tác phẩm quan trọng nhất trong toàn thể nền văn chương hiện thực Nga. Nó không những được coi như ngang hàng với những cuốn tiểu thuyết của Tây phương thế kỷ thứ mười chín mà cũng không có cuốn nào hơn được...
...Đó cũng là một tác phẩm khai phá, đã mở rộng chân trời của tiểu thuyết mà chỉ có một ít cuốn đã làm được như thế"
(War And Peace is not only in size, but in perfection, the masterpiece of the early Tolstoy, it is also the most important work in the whole of Russian realistic fiction. If in the whole range of the European novel of the ninetennth century it has equals, it has no superiors....
...It was an advanced pioneering work, a work that widened, a few novels have done, the province and the horizon of fiction)
Morris Philipson trong The Count who wished He Were A Peaseant cho rằng Chiến Tranh Và Hòa Bình quá hiện thực, người ta thấy hình như không phải là tác phẩm nghệ thuật mà chính là cuộc đời. Rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình Nga cũng như Tây phương đánh giá cao nghệ thuật hiện thực của tác phẩm, chỉ có một số rất ít người chịu nhìn nhận những khía cạnh kém nghệ thuật, khuyến điểm của cuốn tiểu thuyết này.
Percy Lubbock trong bài War and Peace Has No Center cho rằng tác phẩm này thiếu trọng tâm. Ông cho rằng hình thức của nó không thỏa mãn được con mắt người đọc.
"Nó không có trọng tâm và rõ ràng là Tolstoi không quan tâm tới sự thiếu sót mà ta phải kết luận là ông không hề nhận ra. Nếu ông nhận ra thì đã cho thấy là ông đã biết, ông đã thấy ở một điểm nào đó để đưa hai truyện làm thành một hoặc nghĩ ra cách thống nhất nó lại để thiết lập một trọng tâm ở đâu đó"
(It has no center, and Tolstoy is so clearly unconcerned by the lack that one must conclude he never perceived it. If he had he would surely have betrayed that he had; he would have been found, at some point or other, trying to gather his two stories into one, devising a scheme that would include them both, establishing a center somewhere)
Percy Lubbock cho rằng vì hình thức không được hoàn chỉnh nên trong Chiến Tranh và Hòa Bình truyện đã được kể dài dòng văn tự lên gấp đôi, tác phẩm bị hư hỏng vì đưa vào những chuyện rườm rà không liên hệ và vì nó làm mất nét nổi của truyện đúng lý ra phải đứng riêng một mình (In War And Peace , as it seem to me, the story suffers twice over for the imperfection of the form. It is damaged, in the first place, by the importation of another and irrelevant story - damaged because it so loses the sharp and clear relief that it would have if it stood alone)
Các nhà phê bình hình như quá dễ dãi đối với tác phẩm nên người ta chỉ thấy những lời ca ngợi tính hiện thực và nghệ thuật phản ảnh đời sống tuyệt vời của nó mà không thấy đề cập tới những khía cạnh yếu kém của nghệ thuật ngoại trừ một số rất ít nhận xét khách quan như Percy Lubbock kể trên.
Đúng như Percy nói, Chiến Tranh Và Hòa Bình không có trọng tâm vì nó ôm đồm nhiều nhân vật chính, nhiều truyện chính và những truyện rườm rà bao quanh khiến cho người đọc không thấy được tâm điểm cũng như nút và mở của truyện như trong Anna Karénine, Résurrection hai cuốn tiểu thuyết lớn sau này của Tolstoi. Tác giả phải mở nút cho rất nhiều nhân vật khiến cho người đọc không biết tình duyên của nàng Natasha, cuộc đời sầu muộn của công nương Mary, chặng đường đi tìm lẽ sống của Pierre, cuộc tình éo le ngang trái của Nicholas, của ông hoàng Andrew đâu là xương sống, là cái sườn của tác phẩm.
Cấu trúc của tác phẩm thiếu sự cân bằng rõ rệt trong khi diễn tiến ở phần đầu, trong truyện quá chậm và quá nhanh trong kết luận. Chúng ta có thể lấy thí dụ Tolstoi đã để gần một trăm trang trong phần đầu để tả những buổi trà đàm dài lê thê của các ông hoàng bà chúa bàn chuyện giời ơi đất hỡi. Ông cũng bỏ hàng mấy chục trang tả những cuộc đi săn hoặc vui chơi tối Giáng Sinh của gia đình Rostov, những buổi khiêu vũ, tiệc tùng được mô tả dài lê thê bất tận Cuộc tình duyên trắc trở giữa Natasha - Andrew hoặc của Nicholas - Sonya được diễn tả dài dòng văn tự nhưng ở phần kết luận Pierre gặp gỡ Natahsa có vài lần rồi tác giả cho họ làm đám cưới, cặp Nicholas - Mary cũng vậy, sau mấy lần qua lại anh chị lấy nhau rồi về ở Bald Hills. Thậm chí khoảng thời gian bẩy năm dài đằng đẵng cũng được thu gọn trong có một hàng chữ :
"Natasha lấy chồng mùa xuân 1813, và tới năm 1820 nàng đã có ba con gái và một con trai mà nàng mong đợi." Hoặc "Nicholas lấy Công nương Mary mùa đông 1813, bốn năm sau chàng làm ăn thành công trả được hết nợ, rồi ba năm sau nữa 1820, chàng mua thêm được một điền sản nữa." Bẩy năm trôi qua được thu gọn trong có vài hàng. Năm 1812 đại úy Denisov sĩ quan tác chiến ngoài mặt trận khi về Bald Hills thăm viếng bạn cũ Nicholas, Natasha, Pierre... thì chàng đã lên cấp tướng hồi hưu ! Người ta có cảm tưởng như Tolstoi sau khi cặm cụi soạn thảo một nghìn ba trăm trang sách đã quá mệt mỏi nên ông vội vã viết cho nhanh để kết thúc truyện.
Chiến Tranh Và Hòa Bình là một trong những cuốn tiểu thuyết nhiều nhân vật nhất, có người đếm được trên năm trăm nhân vật. Tác phẩm quá dài, thiếu trọng tâm với số lượng vai trò đông đảo như thế nó sẽ làm giảm hứng thú cho độc giả hơn làm cho họ say mê theo dõi. Có lẽ Tolstoi không nhận ra nhược điểm vì nếu biết thế ông sẽ bỏ bớt những vai trò không cần thiết, có những nhân vật phụ chỉ xuất hiện trên một hai trang giấy hay trong chốc lát thiết tưởng không cần phải cho nó mang tên.
Nhiều nhân vật đã là một điều trắc trở cho người thưởng thức mà lắm khi nhân vật lại được gọi bằng nhiều danh xưng, có khi gọi tên Nicholas, có khi gọn bằng họ Rostov nhiều trường hợp trùng tên, ba, bốn nhân vật chính cùng một tên như Nicholas: Ông hoàng già Nicholas Bolkonski có cháu nội cũng tên Nicholas, và sau này con rể cũng tên Nicholas... Tất cả những nhược điểm ấy đã làm giảm phần nào cái hay của tác phẩm, nó đã khiến cho người đọc phải đưa vào bộ nhớ của mình cả một kho tàng nhân vật.
Các nhà nghiên cứu hoặc dịch giả cho biết Tolstoi nhiều chỗ nhầm lẫn sở vì nhân vật quá nhiều, diễn biến phong phú đã khiến cho ông không kiểm soát được truyện một cách hoàn hảo, có nhiều đoạn chúng ta xem đi xem lại vẫn không tìm ra được sự hợp lý lô gíc của nó. Trong phần mở đầu truyện tác giả cho biết Pierre là con không chính thức của bá tước Bezukhov sau lại được cha xin Nga Hoàng cho hợp thức hóa để thừa hưởng gia tài. Ông hoàng Vassili có bàn với công nương trưởng nữ của bá tước để cho biết vợ ông và cô đòi quyền thừa kế với bá tước, như thế chắc hẳn ông phải là con rể của Bezukhov hoặc vợ ông cũng như công nương trưởng nữ là con cùng cha khác mẹ với Pierre. Nhưng ở những phần sau thì ông hoàng Vassili lại gả Hélène, con gái ông cho Pierre mà như ta đã thấy ở trên Pierre bằng vai với Vassili, Hélène là cháu ruột của Pierre.
Như chúng ta đã thấy, khác với những lời phê bình một chiều của rất nhiều nhà nghiên cứu, Chiến Tranh Và Hòa Bình là một kiệt tác nhưng không phải là không có nhiều biểu hiện hoặc diễn tả sai lạc hay ngược chiều với nghệ thuật của văn chương .
Tikhiy Don một cuốn tiểu thuyết vĩ đại của Sholokhov (1905-1984) đã được nhiều người coi là Chiến Tranh Và Hoà Bình thứ hai của Nga. Tikhiy Don đã được người Nga dịch sang tiếng Anh Quiet Flows The Don được viết trong mười hai năm (1928-1940) cũng đã được dịch sang mấy chục thứ tiếng trên thế giới, bán trên ba chục triệu cuốn. Quiet Flows The Don (Sông Don Thanh Bình) làm sống lại cuộc nổi dậy kiêu hùng của dân tộc thiểu số Cossacks vùng sông Don chống lại chính quyền Bolshevik để giành quyền tự trị. Có thể truyện không sâu sắc như Chiến Tranh Và Hoà Bình nhưng ngòi bút thần sầu của Sholokhov đã diễn tả đầy đủ khía cạnh tàn bạo của cuộc chiến một cách hiện thực vô cùng sống động, ông đã tránh được nhiều khuyết điểm như ta đã thấy ở Tolstoi để làm cho tác phẩm của mình có sức thu hút kỳ diệu. Sông Don Thanh Bình xứng đáng là tác phẩm được cả đông lẫn tây ca ngợi, nó đã đóng góp nhiều cho kho tàng văn hoá của loài người.
Ngoài ra một cuốn tiểu thuyết lớn khác Moment In Peking của Lâm Ngữ Đường (Lin Yu Tang, 1895-1976) có lối viết tương tự Chiến Tranh Và Hoà Bình cũng đã được đánh giá cao, cụ Vi Huyền Đắc đã viết trong phần giới thiệu bản dịch tác phẩm .
"Đối với các nhà phê bình ở Âu, Mỹ, bộ truyện này có một giá trị tương đương với cuốn Chiến Tranh Và Hoà Bình, một kiệt tác của Văn Hào Tolstoi"
Moment In Peking khoảng một nghìn trang nguyên tác bằng tiếng Anh viết xong năm 1939, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, truyện viết theo lối trilogy, tam đoạn sách, gồm có ba phần, mỗi phần có thể tự đứng riêng làm một truyện, hợp lại thành một truyện lớn. Thập niên 60 cụ Vi Huyền Đắc đã dịch ra tiếng Việt (theo bản Hán Văn) làmba phần, phần thứ nhất tên Khói Lửa Kinh Thành, phần thứ hai Tấn Bi Kịch Trong Đình Viên, phần thứ ba Khúc Ca Mùa Thu, đã được đăng trên nhật báo Tiền Tuyến tại Sài Gòn và sau được xuất bản thành sách hồi thập niên 70.
Truyện diễn tả cuộc sinh hoạt của hai gia đình thượng lưu phản ảnh gần bốn mươi năm lịch sử thăng trầm của Trung Hoa 1900-1938, từ lúc nhà mãn Thanh suy vi, tới chính biến Mậu Tuất, cách mạng Tân Hợi, Dân Quốc cách mạng cho tới vụ Lư Cầu Kiều, cuộc kháng chiến chống Nhật.
Moment In Peking có vẻ chịu ảnh hưởng của Chiến Tranh Và Hoà Bình qua lối thuật sinh hoạt các gia đình quí tộc dựa trên bối cảnh lịch sử của một nước Trung Hoa đang ngủ mê bỗng bừng tỉnh dậy nhưng giá trị văn chương không đồng đều cho lắm. Phần thứ nhất (Khói Lửa Kinh Thành) nổi bật hơn cả bằng nghệ thuật mang nhiều mầu sắc Trung Hoa, tình tiết lôi cuốn khác thường với chiều sâu tâm lý nhân vật. Họ Lâm cũng như Sholokhov đã tránh được nhiều khuyết điểm của Tolstoi nhưng cũng như Sholokhov, Lâm Ngữ Đường chưa đạt tới một nghệ thuật sâu sắc như người đọc tìm thấy ở Tolstoi.
(Kết)
Hồi trước đây nhiều người không công nhận Chiến Tranh Và Hòa Bình là một cuốn tiểu thuyết vì tác giả đưa lịch sử vào văn chương nhiều quá.
"Chiến Tranh Và Hòa Bình đã tạo lên một thể loại văn chương mới. Mặc dù ngày nay đã được người ta coi như một cuốn tiểu thuyết, hồi ấy nó đã phá bỏ nhiều qui luật của tiểu thuyết nên đã bị nhiều nhà phê bình không công nhận là một tác phẩm văn chương. Chính Toltoi cũng đã chỉ coi Anna Karénine (1878) như cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông theo đúng nghĩa người Âu châu"
(Guerre et Paix a engendré un nouveau genre de fiction. Bien qu'aujourd'hui considéré comme un roman, cette oeuvre a cassé de si nombreux codes du roman de son époque que de nombreux critiques ne le considérèrent pas comme tel. Tolstoi considérait lui-même Anna Karénine (1878) comme sa premìere tentative de roman, au sens où les Européens l'entendaient")
Google France, Guerre et Paix
Ngày nay người ta đã coi nó như cuốn tiểu thuyết, một tác phẩm văn chương, đa số các nhà phê bình, nghiên cứu đều có những nhận xét thuận lợi cho tác phẩm thí dụ như giáo sư Nga D.S Mirsky trong cuốn Lịch sử văn chương Nga trang 258..
"Chiến Tranh Và Hòa Bình là một kiệt tác trong những cuốn đầu tay của Tolstoi không những về tầm vóc mà cả về sự hoàn chỉnh, nó cũng là tác phẩm quan trọng nhất trong toàn thể nền văn chương hiện thực Nga. Nó không những được coi như ngang hàng với những cuốn tiểu thuyết của Tây phương thế kỷ thứ mười chín mà cũng không có cuốn nào hơn được...
...Đó cũng là một tác phẩm khai phá, đã mở rộng chân trời của tiểu thuyết mà chỉ có một ít cuốn đã làm được như thế"
(War And Peace is not only in size, but in perfection, the masterpiece of the early Tolstoy, it is also the most important work in the whole of Russian realistic fiction. If in the whole range of the European novel of the ninetennth century it has equals, it has no superiors....
...It was an advanced pioneering work, a work that widened, a few novels have done, the province and the horizon of fiction)
Morris Philipson trong The Count who wished He Were A Peaseant cho rằng Chiến Tranh Và Hòa Bình quá hiện thực, người ta thấy hình như không phải là tác phẩm nghệ thuật mà chính là cuộc đời. Rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình Nga cũng như Tây phương đánh giá cao nghệ thuật hiện thực của tác phẩm, chỉ có một số rất ít người chịu nhìn nhận những khía cạnh kém nghệ thuật, khuyến điểm của cuốn tiểu thuyết này.
Percy Lubbock trong bài War and Peace Has No Center cho rằng tác phẩm này thiếu trọng tâm. Ông cho rằng hình thức của nó không thỏa mãn được con mắt người đọc.
"Nó không có trọng tâm và rõ ràng là Tolstoi không quan tâm tới sự thiếu sót mà ta phải kết luận là ông không hề nhận ra. Nếu ông nhận ra thì đã cho thấy là ông đã biết, ông đã thấy ở một điểm nào đó để đưa hai truyện làm thành một hoặc nghĩ ra cách thống nhất nó lại để thiết lập một trọng tâm ở đâu đó"
(It has no center, and Tolstoy is so clearly unconcerned by the lack that one must conclude he never perceived it. If he had he would surely have betrayed that he had; he would have been found, at some point or other, trying to gather his two stories into one, devising a scheme that would include them both, establishing a center somewhere)
Percy Lubbock cho rằng vì hình thức không được hoàn chỉnh nên trong Chiến Tranh và Hòa Bình truyện đã được kể dài dòng văn tự lên gấp đôi, tác phẩm bị hư hỏng vì đưa vào những chuyện rườm rà không liên hệ và vì nó làm mất nét nổi của truyện đúng lý ra phải đứng riêng một mình (In War And Peace , as it seem to me, the story suffers twice over for the imperfection of the form. It is damaged, in the first place, by the importation of another and irrelevant story - damaged because it so loses the sharp and clear relief that it would have if it stood alone)
Các nhà phê bình hình như quá dễ dãi đối với tác phẩm nên người ta chỉ thấy những lời ca ngợi tính hiện thực và nghệ thuật phản ảnh đời sống tuyệt vời của nó mà không thấy đề cập tới những khía cạnh yếu kém của nghệ thuật ngoại trừ một số rất ít nhận xét khách quan như Percy Lubbock kể trên.
Đúng như Percy nói, Chiến Tranh Và Hòa Bình không có trọng tâm vì nó ôm đồm nhiều nhân vật chính, nhiều truyện chính và những truyện rườm rà bao quanh khiến cho người đọc không thấy được tâm điểm cũng như nút và mở của truyện như trong Anna Karénine, Résurrection hai cuốn tiểu thuyết lớn sau này của Tolstoi. Tác giả phải mở nút cho rất nhiều nhân vật khiến cho người đọc không biết tình duyên của nàng Natasha, cuộc đời sầu muộn của công nương Mary, chặng đường đi tìm lẽ sống của Pierre, cuộc tình éo le ngang trái của Nicholas, của ông hoàng Andrew đâu là xương sống, là cái sườn của tác phẩm.
Cấu trúc của tác phẩm thiếu sự cân bằng rõ rệt trong khi diễn tiến ở phần đầu, trong truyện quá chậm và quá nhanh trong kết luận. Chúng ta có thể lấy thí dụ Tolstoi đã để gần một trăm trang trong phần đầu để tả những buổi trà đàm dài lê thê của các ông hoàng bà chúa bàn chuyện giời ơi đất hỡi. Ông cũng bỏ hàng mấy chục trang tả những cuộc đi săn hoặc vui chơi tối Giáng Sinh của gia đình Rostov, những buổi khiêu vũ, tiệc tùng được mô tả dài lê thê bất tận Cuộc tình duyên trắc trở giữa Natasha - Andrew hoặc của Nicholas - Sonya được diễn tả dài dòng văn tự nhưng ở phần kết luận Pierre gặp gỡ Natahsa có vài lần rồi tác giả cho họ làm đám cưới, cặp Nicholas - Mary cũng vậy, sau mấy lần qua lại anh chị lấy nhau rồi về ở Bald Hills. Thậm chí khoảng thời gian bẩy năm dài đằng đẵng cũng được thu gọn trong có một hàng chữ :
"Natasha lấy chồng mùa xuân 1813, và tới năm 1820 nàng đã có ba con gái và một con trai mà nàng mong đợi." Hoặc "Nicholas lấy Công nương Mary mùa đông 1813, bốn năm sau chàng làm ăn thành công trả được hết nợ, rồi ba năm sau nữa 1820, chàng mua thêm được một điền sản nữa." Bẩy năm trôi qua được thu gọn trong có vài hàng. Năm 1812 đại úy Denisov sĩ quan tác chiến ngoài mặt trận khi về Bald Hills thăm viếng bạn cũ Nicholas, Natasha, Pierre... thì chàng đã lên cấp tướng hồi hưu ! Người ta có cảm tưởng như Tolstoi sau khi cặm cụi soạn thảo một nghìn ba trăm trang sách đã quá mệt mỏi nên ông vội vã viết cho nhanh để kết thúc truyện.
Chiến Tranh Và Hòa Bình là một trong những cuốn tiểu thuyết nhiều nhân vật nhất, có người đếm được trên năm trăm nhân vật. Tác phẩm quá dài, thiếu trọng tâm với số lượng vai trò đông đảo như thế nó sẽ làm giảm hứng thú cho độc giả hơn làm cho họ say mê theo dõi. Có lẽ Tolstoi không nhận ra nhược điểm vì nếu biết thế ông sẽ bỏ bớt những vai trò không cần thiết, có những nhân vật phụ chỉ xuất hiện trên một hai trang giấy hay trong chốc lát thiết tưởng không cần phải cho nó mang tên.
Nhiều nhân vật đã là một điều trắc trở cho người thưởng thức mà lắm khi nhân vật lại được gọi bằng nhiều danh xưng, có khi gọi tên Nicholas, có khi gọn bằng họ Rostov nhiều trường hợp trùng tên, ba, bốn nhân vật chính cùng một tên như Nicholas: Ông hoàng già Nicholas Bolkonski có cháu nội cũng tên Nicholas, và sau này con rể cũng tên Nicholas... Tất cả những nhược điểm ấy đã làm giảm phần nào cái hay của tác phẩm, nó đã khiến cho người đọc phải đưa vào bộ nhớ của mình cả một kho tàng nhân vật.
Các nhà nghiên cứu hoặc dịch giả cho biết Tolstoi nhiều chỗ nhầm lẫn sở vì nhân vật quá nhiều, diễn biến phong phú đã khiến cho ông không kiểm soát được truyện một cách hoàn hảo, có nhiều đoạn chúng ta xem đi xem lại vẫn không tìm ra được sự hợp lý lô gíc của nó. Trong phần mở đầu truyện tác giả cho biết Pierre là con không chính thức của bá tước Bezukhov sau lại được cha xin Nga Hoàng cho hợp thức hóa để thừa hưởng gia tài. Ông hoàng Vassili có bàn với công nương trưởng nữ của bá tước để cho biết vợ ông và cô đòi quyền thừa kế với bá tước, như thế chắc hẳn ông phải là con rể của Bezukhov hoặc vợ ông cũng như công nương trưởng nữ là con cùng cha khác mẹ với Pierre. Nhưng ở những phần sau thì ông hoàng Vassili lại gả Hélène, con gái ông cho Pierre mà như ta đã thấy ở trên Pierre bằng vai với Vassili, Hélène là cháu ruột của Pierre.
Như chúng ta đã thấy, khác với những lời phê bình một chiều của rất nhiều nhà nghiên cứu, Chiến Tranh Và Hòa Bình là một kiệt tác nhưng không phải là không có nhiều biểu hiện hoặc diễn tả sai lạc hay ngược chiều với nghệ thuật của văn chương .
Tikhiy Don một cuốn tiểu thuyết vĩ đại của Sholokhov (1905-1984) đã được nhiều người coi là Chiến Tranh Và Hoà Bình thứ hai của Nga. Tikhiy Don đã được người Nga dịch sang tiếng Anh Quiet Flows The Don được viết trong mười hai năm (1928-1940) cũng đã được dịch sang mấy chục thứ tiếng trên thế giới, bán trên ba chục triệu cuốn. Quiet Flows The Don (Sông Don Thanh Bình) làm sống lại cuộc nổi dậy kiêu hùng của dân tộc thiểu số Cossacks vùng sông Don chống lại chính quyền Bolshevik để giành quyền tự trị. Có thể truyện không sâu sắc như Chiến Tranh Và Hoà Bình nhưng ngòi bút thần sầu của Sholokhov đã diễn tả đầy đủ khía cạnh tàn bạo của cuộc chiến một cách hiện thực vô cùng sống động, ông đã tránh được nhiều khuyết điểm như ta đã thấy ở Tolstoi để làm cho tác phẩm của mình có sức thu hút kỳ diệu. Sông Don Thanh Bình xứng đáng là tác phẩm được cả đông lẫn tây ca ngợi, nó đã đóng góp nhiều cho kho tàng văn hoá của loài người.
Ngoài ra một cuốn tiểu thuyết lớn khác Moment In Peking của Lâm Ngữ Đường (Lin Yu Tang, 1895-1976) có lối viết tương tự Chiến Tranh Và Hoà Bình cũng đã được đánh giá cao, cụ Vi Huyền Đắc đã viết trong phần giới thiệu bản dịch tác phẩm .
"Đối với các nhà phê bình ở Âu, Mỹ, bộ truyện này có một giá trị tương đương với cuốn Chiến Tranh Và Hoà Bình, một kiệt tác của Văn Hào Tolstoi"
Moment In Peking khoảng một nghìn trang nguyên tác bằng tiếng Anh viết xong năm 1939, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, truyện viết theo lối trilogy, tam đoạn sách, gồm có ba phần, mỗi phần có thể tự đứng riêng làm một truyện, hợp lại thành một truyện lớn. Thập niên 60 cụ Vi Huyền Đắc đã dịch ra tiếng Việt (theo bản Hán Văn) làmba phần, phần thứ nhất tên Khói Lửa Kinh Thành, phần thứ hai Tấn Bi Kịch Trong Đình Viên, phần thứ ba Khúc Ca Mùa Thu, đã được đăng trên nhật báo Tiền Tuyến tại Sài Gòn và sau được xuất bản thành sách hồi thập niên 70.
Truyện diễn tả cuộc sinh hoạt của hai gia đình thượng lưu phản ảnh gần bốn mươi năm lịch sử thăng trầm của Trung Hoa 1900-1938, từ lúc nhà mãn Thanh suy vi, tới chính biến Mậu Tuất, cách mạng Tân Hợi, Dân Quốc cách mạng cho tới vụ Lư Cầu Kiều, cuộc kháng chiến chống Nhật.
Moment In Peking có vẻ chịu ảnh hưởng của Chiến Tranh Và Hoà Bình qua lối thuật sinh hoạt các gia đình quí tộc dựa trên bối cảnh lịch sử của một nước Trung Hoa đang ngủ mê bỗng bừng tỉnh dậy nhưng giá trị văn chương không đồng đều cho lắm. Phần thứ nhất (Khói Lửa Kinh Thành) nổi bật hơn cả bằng nghệ thuật mang nhiều mầu sắc Trung Hoa, tình tiết lôi cuốn khác thường với chiều sâu tâm lý nhân vật. Họ Lâm cũng như Sholokhov đã tránh được nhiều khuyết điểm của Tolstoi nhưng cũng như Sholokhov, Lâm Ngữ Đường chưa đạt tới một nghệ thuật sâu sắc như người đọc tìm thấy ở Tolstoi.
(Kết)
© Đàn Chim Việt Online
Tài liệu tham khảo
Leo Tostoy: War And Peace, The Maude translation, W.W Norton & Company, New York-London, 1966
Dmitry Svyatopolk Mirsky: A history Of Russian Litterature, New York, Alfred A.Knoff, 1969.
Ernest J.Simmons: Introduction To Tolstoy's Writings, The University of Chicago Press, Chicago & London 1968.
Morris Philipson: The Count who Wished He Were A Peasant-A Life Of Leo. Tolstoy, Panthe on Books 1967.
William W.Rose: Leo. Tolstoy, T Wayne Publishers, Boston, 1986.
Tolstoy: A Collection Of Critical Essays, Prentice-Hall, inc, Englewood Cliff, N.J 1967.
William L.Shirer: Love And Hatred, The Stormy Marriage Of Leo And Sonya Tolstoy, Simmon & Schuster 1994
Ernest J.Simmons: Introduction to Russian Realisme, Indiana university press 1965.
Henry Gifford: The Novel In Russia, Hutchinson & Co. (Publishers) LTD - 1964.
A.B. Goldenweir ( Alek sandr-Borisovich) Talk With Tolstoy- Horizon press 1969.
(Translated by SS. Koteliansky and Virginia Woolf)
L.Tolstoy: Resurrection, translated from the Russian by Louise Maude. Edited by L.Kolesnikov, Raduga Publishers, Moscow.
Léon Tolstoi: La Guerre et la Paix, Traduction nouvelle par Elisabeth Guertik, Préface de Brice Parain, Livre de poche, Paris 1963.
Léon Tolstoi: Résurrection, premìere edition intégrale, traduit par Édouard Beaux, Gallimard 1946.
Léon Tolstoi, Écrivain et penseur Russe (littérature classic) Google France.
Léon Tolstoi, par Semione Filippovitch Egorov, docteur en sciences de l'éducation, le texte est tiré de Perspectives, Revue trimestrielle d'éducation comparée.
Google France.
Phim "War and Peace" [Phần 11-15]
Phần 11/20
Phần 12/20
Phần 13/20
Phim "War and Peace" [Phần 16-20]
Phần 16/20
Phần 17/20
Phần 18/20
Phần 19/20