Tìm hiểu vì đâu đã đưa đến một khủng hoảng kinh tế toàn cầu rộng lớn và sâu rộng như hiện nay, theo ông Matt Taibbi, nên nhìn vào AIG. AIG đã lỗ 61.7 tỷ dollars cho tam cá nguyệt cuối năm 2008. Có nghĩa là AIG lỗ $27 triệu mỗi giờ, $465,000 mỗi phút, bằng mười lần thâu nhập trung bình hàng năm của một gia đình Mỹ, hay là $7,750 mỗi giây. Thật là một chuyện điên rồ. Tuy nhiên phần lớn vẫn nghĩ và cho rằng đây cũng chỉ là một tai nạn tài chính, một rủi ro như ông giám đốc điều hành (CEO) của AIG Edward Liddy nói là nếu mọi người bị viêm phổi, thì chúng tôi cũng bị lây. Ông CEO quên không nói AIG từ mười năm qua tìm mọi cách qua mặt kiểm soát của chính phủ Mỹ và thế giới. Cảm cúm của AIG là đã thua lỗ 500 tỷ dollars trên thị trường Unregulated derivatives market. Số tiền mà AIG không có. Như trong một sòng bài khổng lồ, nhà cái AIG nợ tất cả mọi người, và sau đó để tránh đổ vỡ giây chuyền, chính phủ Mỹ buộc lòng phải lấy tiền thuế người dân đóng góp bail out AIG. Tất cả những chuyện khủng hoảng kinh tế, bail out đã xẩy ra được là vì từ nhiều năm qua, quyền hành của chính phủ bị tước đoạt dần dần qua những ảnh hưởng lên các cuộc bầu cử, mua chuộc, kiểm soát các dân biểu, và làm suy yếu đi các đạo luật kiểm soát thị trường kinh tế.

Khi chuyện đổ bể, thay vì giám đố điều hành (CEO) và ban quản trị phải đi tù, thì “những người bạn” trong chính phủ lo chuyện cấp tiền cứu nợ (bail out), và lỗ lã của AIG chỉ là một tai nạn.

Hãy tìm hiểu AIG đã làm những gì để một công ty khổng lồ từ cả thế kỷ nay làm việc cặm cụi, đã tạo ra một uy tín, gia tài vững chắc, để rồi trong vòng 1, 2 năm qua đã xụp đổ hoàn toàn. Người cầm đầu là ông Joseph Cassano của AIG Financial Products (AIGFP). Dưới quyền ông có 400 nhân viên. Các bộ óc siêu việt này tìm mọi cách để vòng qua những luật lệ điều tiết buôn bán tài chính, và thị trường chứng khoán. Mặt khác dùng ảnh hưởng trên các dân biểu từ từ tháo gỡ các bộ luật điều tiết. Như vậy cho phép họ tự do buôn bán các sản phẩm tài chính mà không bị chính phủ dòm ngó vào.

Hỗn loạn Cassano tạo ra đã bắt rễ từ sản phẩm khoản nợ có thế chấp (Collateralized-Deb Obligation (CDO)). CDO có thể chứa bất cứ sản phẩm tài chính nào như nợ mua nhà, tiền các xí nghiệp vay, tiền mượn mua máy bay, nợ thẻ tín dụng, một CDO khác… Một sản phẩm như vậy chỉ nhận được tiền vào khi các con nợ trả, và không cho ai mượn cả. Chỉ cần một số con nợ trả là CDO nhận được tiền vào đều đều. Ðể được xếp hạng AAA (zero risk) của những cơ quan như Moody và S&P. CDO không dựa trên giá trị của nó, mà dùng một công thức toán học phức tạp để chứng minh, theo một trader trẻ tuổi, rằng rủi ro mất tiền chỉ xẩy ra một lần trên 10,000 năm. Mỗi CDO được chia làm nhiều phần nhỏ để bán cho các nhà đầu tư, quỹ bảo hiểm, ngân hàng, quỹ hưu bổng … Các CDO cho lời lớn hơn là các quỹ tiết kiệm, hay cho chính phủ vay. Các ngân hàng bán CDO lời lớn, các nhà đầu tư làm giầu giữ nhiều CDO.

Như vậy những món nợ xấu cũng có thể bán cho các nhà đầu tư bảo thủ. CDO tạo ra một bùng nổ cho các cơ quan tài chính cho vay vô trách nhiệm. Nhiều người có thể mua nhà không cần bỏ đồng nào. Tất cả những nợ mới được bỏ vào các CDO, và bán cho các cơ quan đầu tư. Những cơ quan tài chính giữ ngày càng nhiều CDO, bắt đầu lo lắng, cần một loại bảo hiểm. Cassano giữ trách nhiệm AIGFP vào năm 2001. Cassano nói với các lãnh đạo AIG là các ông biết về bảo hiểm, lo về bảo hiểm, tôi rành về đầu tư, hãy để tôi yên. Cassano bán bảo hiểm cho các cơ quan tài chính giữ CDO. Cassano phát minh ra sản phẩm Giao kèo sang nhượng đề bảo hiềm các tín chỉ (Credit-Default Swap (CDS).

Credit default swap (CDS) là tín chỉ phát sinh từ tín chỉ gốc (credit derivative) hợp đồng giữa hai đối tượng. Người mua trả một số tiền đều đặn, và sẽ nhận được một số tiền lớn hơn nếu có một sự cố nào ghi trong hợp đồng xẩy ra. CDS được xem như một bảo hiểm, nhưng khác bảo hiểm ở nhiều điểm. Người bán CDS không cần là một cơ quan bị điều tiết, không cần giữ một dự trữ tiền để thanh toán. Bảo hiểm nhà cửa, xe cộ dựa trên định luật của số đông. Buôn bán CDS dựa trên cộng trừ lời lỗ những CDS khác, những buôn bán dưới thị trường trái phiếu (bond markets). Và còn nhiều khác biệt phức tạp khác. AIG bán cả tỷ dollars CDS, mà không có tiền dự trữ. Nhiều sự cố đã xẩy ra, AIG không thanh toán được. AIG có bạn bè tại Washington lo bail out, và có những người đóng thuế như chúng ta đứng sau lưng.

Theo các điều lệ, các ngân hàng luôn phải giữ một số tiền mặt để có thể bảo đảm cho các món nợ. Vào năm 1994, một nhóm lãnh đạo J.P. Morgan tìm ra một cách có thể vòng qua các điều lệ đó, để cho mượn nhiều hơn số tiền quy định. Như vậy ngân hàng chỉ cần giữ tiền mặt ít đi, kiếm được thêm lợi nhuận. Cách thức đó gọi là Giao kèo sang nhượng (Credit Swaps (CS)) là tiền thân của CDS. Morgan cho rằng những món nợ có bảo hiểm, như vậy là rất an toàn, xem như là tiền mặt. Như vậy Morgan không cần giữ tiền mặt nhiều trong ngân hàng, mà vẫn tuân thủ theo các điều lệ. Federal Reserve và Office of The Controller of the Currency chấp nhận lập luận đó, và Morgan được quyền cho mượn nhiều hơn nữa.

Ðiều mà Cassano làm là dùng hình thức Credit Swaps của Morgan thành một đánh cá khổng lồ trên địa ốc. Trên lý thuyết, mua bảo hiểm để bảo vệ tiền đầu tư mua CDS là điều nên làm. Các nhà đầu tư trả một số tiền bảo hiểm cho AIGFP.

Hình thức bảo hiểm của Cassano khác những bảo hiểm quen thuộc như bảo hiểm xe cộ, nhà cửa ở hai điểm:

1. Cassano bán CDS bảo hiểm không cần chứng tỏ cho một ai là AIGFP có đủ khả năng trang trải khi cần. Vì vậy, dựa trên uy tín của AIG, Cassano đã bán bảo hiểm cho nhiều tỷ dollars, mà trong ngân quỹ không có xu nào bảo đảm cho bảo hiểm đó.

2. Cassano bán sản phẩm “naked” CDS bảo hiểm. Gọi là naked vì những cơ quan mua hay bán CDS bảo hiểm này không liên quan gì đến CDS cả. Chẳng hạn ngân hàng X không dính dáng gì đến một CDS nào cả, nhưng lại mua hay bán bảo hiểm cho một CDS nào đó. Ðó không còn là bảo hiểm nữa, mà là hình thức đánh cá vì ngân hàng X có giữ CDS nào đâu. Ngân hàng X chỉ mong một sự cố nào xẩy ra để lãnh bảo hiểm.

Trong vòng 7 năm, Cassano đã bảo hiểm cho khoảng 500 tỷ dollars, với ít nhất 64 tỷ cho supprime mortgage.

Năm 1999, AIG có lời $737 triệu dollars. Sang 2005, tiền lời tăng lên 3.2 tỷ dollars. Trong vòng 7 năm, 400 nhân viên được lãnh $3.5 tỷ dollars. Cassano lãnh ít nhất 280 triệu.

Một mình Cassano làm sao có thể gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế được. Không lý chính phủ Mỹ và bao nhiêu cơ quan kiểm soát không thấy những báo động nào. Các ngân hàng Mỹ luôn bị kiểm soát, theo dõi từ lâu, nhất là từ khi cuộc khủng hoảng kinh tế 1917. Các ngân hàng giữ tiền của tư nhân, và xí nghiệp không có quyền hành động như các ngân hàng đầu tư, không có quyền thu hút tiền bằng cách bán chứng khoán. Ðạo luật Glass-Steagall thông qua trong thời đại khủng hoảng ngăn chặn các ngân hàng đi vào lãnh vực bảo hiểm.

Vào cuối 1990, các dân biểu đảng dân chủ, thấy liên lạc chặt chẽ của đảng Cộng Hòa với các giới tài phiệt, cũng bỏ đường lối chống đối cố hữu của mình, và có những liên lạc thân thiện giống như vậy. Trong khoảng mười năm bắt đầu từ 1998, các cơ quan tài chính đã chi ra 1.7 tỷ dollars cho các cuộc bầu cử, và 3.4 tỷ dollars cho các nhóm lobbyists. Họ kết thân, nếu không muốn nói là mua chuộc các dân cử của cả hai đảng.

Một vài sự kiện cho thấy các dân biểu bị mua chuộc cỡ chừng nào. Ai cũng biết bảo hiểm sức khỏe tại Mỹ có nhiều điều không ổn, phải cải tổ một cách sâu rộng. Là một nước giầu nhất trên thế giới, mà có khoảng 50 triệu trên 300 triệu người không có bảo hiểm. Ngay những người may mắn có bảo hiểm cũng không được an tâm gì, khi bị nan y nặng, sẽ bi xa thải, sau đó mất bảo hiểm, và kể như vô phương được bảo hiểm như cũ. Muốn được bảo hiểm phải thành khẩn khai báo đã có chứng bệnh nào chưa. Ai đã xem cuốn phim của Micheal Moore về bảo hiểm sức khỏe tại Mỹ, thì thấy danh sách những bệnh các hãng bảo hiểm lưu tâm dài nhiều trang giấy. Ước lượng cũng vài trăm bệnh. Rất ít ai không có một trong những bệnh ấy. Mỗi năm, tiền đóng bảo hiểm tăng gấp đôi, gấp ba lạm phát. Năm 2008, những người đi làm trung bình đóng $3,400, tăng 12% so với năm 2007. Từ năm 1999, tiền đóng bảo hiểm tăng 120% so với lạm phát 44%, và trong thời gian đó lương tăng 29%. Tiền túi (copay) phải trả tăng 115% từ năm 2000. Trong năm 2008, nước Mỹ chi phí cho sức khỏe 2,400 tỷ dollars, và dự tính sẽ chi 4.600 tỷ cho năm 2016. 1/3 số tiền này (800 tỷ dollars) chi tiêu về vấn đề giấy tờ, hành chánh, so với khoảng 10% tại Âu Châu, và Canada.

Khi bà Hillary Clinton đề nghị những cải tổ về bảo hiểm sức khỏe. Lập tức nhiều bài báo chỉ trích mạnh mẽ, nêu ra hàng trăm lý do để bác bỏ, và duy trì tình trạng hiện tại. Khi một vài dân biểu ngỏ ý cho phép dân Mỹ được mua thuốc do các công ty Mỹ sản xuất bán tại Canada giá chỉ bằng nửa tại Mỹ, lai bị ào ạt phản đối vì không bảo đảm được phẩm chất, và nhầm lẫn. Trong nước Mỹ, cùng một thuốc giá bán cho Wall Mart có thể gấp 22 lần cho các tiêm bán thuốc (pharmacy) nhỏ. Năm 2008, có khoảng 1 triệu người Mỹ đã đi chữa bệnh tại các xứ Ấn Ðộ, Thái Lan, Singapor, Phi Luật Tân … Vấn đề cải tổ bảo hiểm sức khỏe vô cùng cấp bách còn hơn cháy nhà, mà không thấy một dân cử dám đưa ra đề nghị nào có tầm vóc như vậy, còn lúc biểu quyết chắc chẳng còn ai. Một vài dự định cải tổ nho nhỏ đã bị dập ngay từ trong trứng nước.