Léon Tolstoi sinh 1828 tại Yasnaya Polyana, mất 1910, tác phẩm tiêu biểu gồm có: Chiến Tranh Và Hoà Bình viết trong khoảng 1863-1869, Anna Karénine viết 1875-1877 và Phục Sinh (Résurrection) viết 1889-1899. Ông được coi như một trong những nhà văn hào lớn nhất của nền văn chương Nga cũng như trên thế giới. Hai tiểu thuyết vĩ đại của ông Chiến Tranh Và Hoà Bình, Anna Karénine đã được coi là hai cuốn sách best seller (bán chạy nhất) trên thế giới. Đối với người Việt mình, ông là một tác giả rất quen thuộc, trước 1975, tại cả hai miền Nam Bắc, tác phẩm của ông đã được dịch ra tiếng Việt và được nhiều người ngưỡng mộ, họ cho rằng tư tưởng của ông gần với Đông phương, có thể tại nước Nga nằm một nửa về phía Âu và một nửa về phía Á. Độc giả thấy ở ông hình ảnh một nhà hiền triết Đông phương, tư tưởng của ông gần với chữ từ của nhà Phật, chữ nhân của Khổng giáo cũng như tình thương của thánh Ghandi.

Phục Sinh là cuốn tiểu thuyết lớn sau cùng của ông, viết sau Anna Karénine hơn 20 năm, dầy khoảng trên 500 trang khổ chữ nhỏ, dài bằng một phần ba Chiến Tranh Và Hoà Bình, hoặc già nửa Anna Karénine. Hồi mới hoàn thành năm 1890, cuốn tiểu thuyết thứ ba này của Tolstoi đã được đón nhận nồng nhiệt tại Nga cũng như tại các nước Âu Mỹ nhưng nay nó là tác phẩm ít được biết tới so với hai cuốn tiểu thuyết vĩ đại kia. Cuốn tiểu thuyết lớn sau cùng của ông cũng cho ta thấy Tolstoi theo xã hội chủ nghĩa, là một nhà cách mạng tư tưởng. Để nghiên cứu tác phẩm chúng tôi dùng bản dịch tiếng Pháp truyện Résurrection của Édouard Beaux, có tham chiếu thêm bản tiếng Anh của Louise Maude do nhà xuất bản ngoại văn Mạc Tư  Khoa ấn hành. Chúng tôi xin chia bài viết về tác phẩm này thành 7 phần cho tiện việc trình bầy:

1- Sự hình thành của tác phẩm
2- Khía cạnh văn chương
3- Nền tư pháp và Giáo Hội
4- Xã hội
5- Cách mạng
6- Điện  ảnh 
7- Kết luận.

  
Léon Tolstoi (1282-1910).
Nguồn: wikipedia.com
Bìa sách "Phục Sinh" (Resurrection).
Nguồn: weread.com

1- Sự hình thành của tác phẩm - Dựa theo phần nhập đề trong bản dịch tiếng Pháp, dịch giả Edouard Beaux cho biết A. F. Kony, biện lý một toà án địa phương thuộc kinh thành Saint-Petersbourg có tiếp một chàng tuổi trẻ đến khiếu nại ông về việc người ta từ chối không chuyển một bức thư của anh ta gửi cho người nữ tù tên Rosalie Ony.

Kony cho điều tra sự việc được biết Rosalie, con gái một người tá điền, cha mất, bà chủ đất bèn đem về nuôi làm người ở. Lên 16 tuổi, nàng bị cậu ấm con bà chủ dụ dỗ cho đến khi mang bầu thì bị đuổi đi. Chẳng bao lâu nàng trở thành gái giang hồ mạt hạng, can tôi trộm một trăm bạc của khách và bị truy tố ra toà. Trong số các vị phụ thẩm lại có cả anh chàng sở khanh, người đã phá hoại cuộc đời cô gái và đẩy cô vào bước đường cùng. Chàng nhận ra cô nàng, rất bối rối, vô cùng ân hận nên đã xin kết hôn với nàng để chuộc lại tội lỗi xưa, nhưng việc chưa thành thì cô nàng đã bỏ mình trong ngục vì bệnh đậu lào chấy rận. (Theo Simmons, Introduction to Tolstoi's writings, Koni cho biết hai người đã kết hôn, nhưng sau khi mãn tù một thời gian ngắn thì cô ta chết vì bệnh đậu lào).

Bi kịch này là nguồn gốc của truyện Phục Sinh, Résurrection. Mùa thu 1887, Kony đã kể lại câu chuyện thương tâm ấy cho Tolstoi khi ông ghé Poliana, nhà văn hào yên lặng nghe và xúc động, hôm sau ông đề nghị Kony đưa câu chuyện đầy nước mắt của nàng Rosalie đăng lên báo. Tolstoi không nghĩ rằng ông khai thác đề tài này. Mùa đông trôi qua, tới mùa xuân 1888 Kony vẫn chưa viết chuyện này, theo lời yêu cầu của Tolstoi, Kony vui vẻ nhường lại đề tài cho bạn. Nhưng trong suốt một năm rưỡi trời, nhà văn hào vẫn chưa đả động gì tới chuyện này cho tới tháng 12 năm 1889, khi viết xong truyện ngắn "Bản nhạc cho Kreutzer", vào ngày 26 tháng 12 ông đã bắt đầu viết những dòng đầu tiên cho cuốn tiểu thuyết mà ông đặt tên là "Koneva", và mười năm sau sẽ thành Résurrection. Dàn bài cho phần thứ nhất được viết ngày 11-2-1890, nói chung nó đã bao hàm được những đoạn chính của tác phẩm.

Việc biên soạn tiếp tục cho tới tháng 6-1890 nhưng thất thường và rồi bỗng nhiên ngưng lại một nửa năm. Tới tháng 12 ông lại tiếp tục viết, ngày 15 ông ghi trong nhật ký đã viết lại từ đầu, viết rất đam mê. Ông đã chọn tên cho tác phẩm và dự tính đây sẽ là một tác phẩm lớn chứa đựng tổng hợp những niềm tin của mình rồi lại ngưng viết và không nói gì tới nó nữa.

Nhưng 1895 là năm quyết định cho tương lai của tác phẩm, tháng tư năm ấy nhờ có một người bạn tên Davydoff làm biện lý toà án tại Toula giúp nên ông đã đi thăm các nhà tù, trại tạm giam, phỏng vấn tù nhân, ghi chép sự kiện, ông cũng đã đi quan sát chặng đường chở tù từ kinh thành Saint Petersbourg tới Tây Bá Lợi Á để lấy dữ kiện viết cho sống động hơn. Tolstoi cũng nghiên cưú nhiều sách báo, chỉ riêng vấn đề mãi dâm ông đã đọc sáu cuốn sách, ông nghiên cứu thủ tục toà án, tư pháp, tham dự các phiên xử… Khi đã đầy đủ dữ kiện rồi ông mới bắt tay viết. Truyện do Kony kể là cảm hứng đầu tiên cho ông sáng tác, chính trong cuộc đời Tolstoi, ông cũng đã dụ dỗ một cô hầu tại nhà bà thím về sau  cô ấy bị đuổi đi biệt tăm biệt tích. Tháng năm ông lại bắt đầu viết Résurrection và rồi ngày 1 tháng bẩy bản nháp đã xong, tháng tám ông đọc cho bạn bè nghe. Nhưng tác phẩm không dài lắm, nó chỉ được vài trăm trang . Tháng chín ông lại thất vọng, ngã lòng. Ông ghi trong nhật ký ngày 24 như sau:

"Tôi đã cầm bút trở lại viết Résurrection nhưng tôi cho là dở, trọng tâm của tác phẩm chưa đặt đúng chỗ, vấn đề điền sản làm cho truyện mất hay nhiều. Chắc tôi bỏ cuốn này. Nếu phải viết tôi sẽ viết lại từ đầu."

Suốt năm 1896, không thấy ông đá động gì tới cuốn truyện đang viết dở. Ngày 5 tháng giêng năm 1897, Tolstoi ghi trong nhật ký ông đã đọc lại bản thảo đã viết dở rồi chán nản bỏ xó. Nhưng tháng 6 -1898 ông lại cầm bút viết tiếp và lần này viết miệt mài không nghỉ. Tác phẩm chưa chắc đã được hoàn tất nếu không có một biến cố tự nhiên xảy đến: Chính phủ ngược đãi giáo phái Dukhobors, đạo Thiên Chúa giáo cộng sản, họ có tư tưởng gần giống với triết thuyết của Tolstoi, họ từ chối vào lính. Tolstoi và các đệ tử của ông bèn mở các cuộc lạc quyên để giúp những người bị ngược đãi này. Chính phủ Nga muốn trục xuất họ, trong khi ấy chính phủ Gia Nã Đại chịu nhận 12 ngàn người. Vấn đề khó khăn là phải có tiền chuyên chở và định cư họ tại Canada, Tolstoi đi gây quỹ rồi quyết bán bản quyền một cuốn tiểu thuyết, từ đó ông nghĩ đến việc viết một cuốn tiểu thuyết lớn để lấy tiền giúp họ.

Thế là Phục Sinh, Résurrection lại được Tolstoi cầm bút biên soạn, sửa chữa. Tolstoi là nhà cải cách tôn giáo, nhà hiền triết, đạo đức đã được các nước Âu Mỹ ngưỡng một từ trước nên cuốn tiểu thuyết sau cùng này của ông cũng đã được chú ý rất nhiều. Năm 1899 nhà văn hào  ra sức viết để sớm hoàn tất tác phẩm, truyện đã được đăng báo, họ đánh điện thúc dục ông viết... Tác giả đóng cửa viết suốt ngày, ông không tiếp khách, sửa chữa bản thảo, cho người nhà chép lại rồi lại có người dịch ra ngoại ngữ để đưa ra ngoại quốc in. Trong khi truyện được đăng báo tại Nga, nó cũng đã được dịch ra đăng trên các báo tại Pháp, Anh, Đức, Mỹ. Tolstoi bán bản quyền tại Nga và cũng bán cho cả các nhà xuất bản ngoại quốc để lấy tiền giúp giáo phái Dukhobors di dân sang Gia Nã Đại. Truyện cũng đã được in lậu tại Nga và tại ngoại quốc, năm 1900 riêng tại Đức có 12 bản dịch khác nhau, tại Pháp có 15 ấn bản chính thức cũng như in lậu trong năm 1899 và 1900. Résurrection khi xuất bản tại Nga đã thể hiện sự vượt trội của nghệ thuật, tác phẩm đã được độc giả đón nhận nồng nhiệt. Tại Anh Mỹ truyện bán chạy hơn tất cả những tác phẩm trước của Tolstoi. Phe bảo thủ chỉ trích tác giả coi thường tư pháp, xúc phạm Giáo Hội Nga nhưng phe cấp tiến ca ngợi ông can đảm dám nói lên những cái xấu của nước Nga. Kiểm duyệt đã cắt bỏ nhiều câu, nhiều chữ, dòng... của tác phẩm, các nhà xuất bản cũng đã tự ý sửa chữa câu văn của ông để tránh bị kiểm duyệt, tháng 12 chấm dứt viết, ông ghi trong hồi ký:

"Đã viết xong Phục Sinh. Dở, chưa hoàn chỉnh, viết vội. Nhưng nó đã thoát ly khỏi tôi, không còn làm tôi quan tâm nữa..." (Terminé Résurrection. Mauvais, mal corrigé, hâtif, mais le roman s'est détaché de moi et ne m'intéresse plus).

Các nhân vật trong truyện này mang nhiều cá tính của Tolstoi, của bạn hữu và thân nhân ông. Người ta thu thập, nghiên cứu, đối chiếu các bản thảo và bản in thử  còn sót lại để khôi phục lại bản Résurrection nguyên vẹn không bị kiểm duyệt, cho tới 1935 (có sách nói 1936) mới hoàn tất bản nguyên vẹn.